Acid citric (còn viết axit citric, mã INS 330) là axit hữu cơ tạo vị chua đặc trưng của chanh, cam, bưởi. Trong thực phẩm đóng gói, nó là chất điều chỉnh độ chua dùng nhiều nhất thế giới: tạo vị chua, hạ pH để bảo quản, giữ màu và hỗ trợ chống oxy hoá. Các muối của nó — natri citrat (331), kali citrat (332), canxi citrat (333) — cũng xuất hiện dày đặc trên nhãn.
Điều ít người biết là acid citric trong thực phẩm công nghiệp hầu như không chiết từ chanh mà được sản xuất bằng lên men đường nhờ một loài nấm mốc. Bài này giải thích nó được làm ra thế nào, làm gì trong từng loại sản phẩm, phân biệt với vitamin C, và những điểm thực sự đáng lưu ý như mòn men răng.
Acid citric có sẵn trong tự nhiên và trong chính cơ thể bạn
Acid citric được nhà hoá học Thuỵ Điển Carl Wilhelm Scheele tách ra từ nước chanh vào cuối thế kỷ 18. Nó có nhiều nhất trong chanh ta và chanh vàng, nơi chiếm vài phần trăm khối lượng nước cốt, ít hơn trong cam, bưởi, dứa, cà chua, dâu. Vị chua gắt của chanh so với cam phần lớn đến từ hàm lượng acid citric cao hơn.
Đáng chú ý hơn, citrate là một chất trung gian trong chu trình chuyển hoá năng lượng của mọi tế bào sống, thường được gọi là chu trình Krebs hay chu trình acid citric. Cơ thể bạn tự tạo ra và tiêu thụ một lượng citrate lớn mỗi ngày trong quá trình đốt cháy đường, chất béo và đạm để lấy năng lượng. Vì thế acid citric đưa vào từ thực phẩm đi vào đúng con đường chuyển hoá sẵn có.
Citrate cũng có mặt trong xương và trong nước tiểu. Ở nước tiểu, citrate gắn với canxi và giúp hạn chế hình thành một số loại sỏi thận; đây là lý do bác sĩ đôi khi kê muối citrat cho người có sỏi. Việc điều trị sỏi là chuyện của bác sĩ, không phải lý do để tự uống acid citric hay nước chanh với lượng lớn.
Phần lớn acid citric được làm bằng lên men nấm mốc
Đầu thế kỷ 20, acid citric chủ yếu được chiết từ chanh trồng ở Ý. Từ khoảng năm 1920, các nhà sản xuất ở châu Âu và Mỹ chuyển sang phương pháp lên men dùng nấm mốc Aspergillus niger — loài nấm đen bạn từng thấy trên hành tây để lâu. Khi được nuôi trong dung dịch đường ở điều kiện kiểm soát (thiếu một số khoáng chất, pH thấp, nhiều oxy), nấm mốc tích luỹ và tiết ra rất nhiều acid citric.
Ngày nay, gần như toàn bộ acid citric thương mại được làm bằng cách này, từ nguồn đường như mật rỉ mía, glucose từ ngô hoặc sắn. Dịch lên men được lọc bỏ sinh khối nấm, rồi acid citric được tách và tinh chế qua nhiều bước, kết tinh thành bột trắng. Sản phẩm cuối là một hoá chất tinh khiết, có công thức giống hệt acid citric trong quả chanh.
Một số người lo ngại về phần sót lại từ nấm mốc trong sản phẩm. Năm 2018 có một báo cáo nêu giả thuyết rằng vài ca phản ứng viêm có thể liên quan đến tạp chất từ quá trình lên men; đây là báo cáo ca bệnh với số người rất ít, chưa được kiểm chứng bằng nghiên cứu có đối chứng. JECFA xếp acid citric vào nhóm có ADI "không xác định" từ lâu, và đến nay các cơ quan chưa thay đổi đánh giá này.
Ở chợ Việt Nam, bột acid citric hay được bán với tên "tinh thể chanh", "bột chua" hoặc "muối chanh" dùng nấu chè, làm mứt, ngâm trái cây. Đây là acid citric dạng tinh thể, nên dùng loại có nhãn thực phẩm rõ ràng.
Acid citric làm những việc gì trong thực phẩm
Tạo vị chua. Đây là vai trò dễ thấy nhất: nước ngọt vị chanh, kẹo chua, mứt, thạch, nước chấm pha sẵn đều dùng acid citric để có vị chua sạch, mát. So với acid malic (296) cho vị chua kéo dài, hay acid phosphoric (338) cho vị chua gắt trong nước cola, acid citric cho vị chua bùng lên nhanh rồi tắt.
Hạ pH để bảo quản. Nhiều vi khuẩn gây hỏng và gây bệnh phát triển kém trong môi trường chua. Đồ hộp rau quả có pH dưới khoảng 4,6 được xếp vào nhóm "thực phẩm có tính axit", cho phép thanh trùng ở nhiệt độ thấp hơn so với đồ hộp ít chua. Acid citric thường được thêm vào để đưa pH xuống vùng an toàn này. Nó cũng giúp chất bảo quản như natri benzoat, kali sorbat hoạt động hiệu quả hơn vì các chất này mạnh nhất ở pH thấp.
Giữ màu và hỗ trợ chống oxy hoá. Acid citric gắn với các ion kim loại như sắt, đồng — những chất xúc tác cho phản ứng oxy hoá làm dầu ôi và rau quả thâm. Khi kim loại bị "khoá" lại, phản ứng chậm đi. Vì vậy nó thường đi cùng vitamin C hoặc tocopherol để bảo vệ màu táo cắt lát, rau đông lạnh, dầu ăn.
Tạo bọt sủi. Trong viên sủi, acid citric khô trộn với natri bicarbonat; khi thả vào nước, hai chất phản ứng tạo khí CO2. Bột kẹo nổ, kẹo sủi trên lưỡi cũng dựa trên nguyên tắc tương tự.
Làm dịu và cân bằng vị. Một chút chua làm vị ngọt bớt gắt, vị mặn bớt gắt, nên acid citric có mặt cả trong sản phẩm không có vị chua rõ ràng như sốt, gia vị, đồ ăn vặt.
Các muối citrat và chất điều chỉnh độ chua "anh em" trên nhãn
Bên cạnh acid citric, bạn sẽ gặp các muối citrat và những acid hữu cơ khác. Bảng dưới gom những mã thường gặp nhất cùng vai trò chính.
| Mã INS | Tên | Vai trò thường gặp |
|---|---|---|
| 330 | Acid citric | Tạo chua, hạ pH, giữ màu |
| 331 | Natri citrat | Đệm pH, làm dịu vị chua, muối nhũ hoá trong phô mai chế biến |
| 332 | Kali citrat | Đệm pH, thay natri trong sản phẩm giảm muối |
| 333 | Canxi citrat | Bổ sung canxi, điều chỉnh độ chua |
| 296 | Acid malic | Vị chua kéo dài, kẹo chua, nước táo |
| 270 | Acid lactic | Vị chua dịu, sản phẩm lên men, đồ muối chua |
| 338 | Acid phosphoric | Vị chua gắt, đặc trưng của nước cola |
| 575 | Glucono delta-lacton | Chua dần khi thuỷ phân, làm đông đậu phụ, chả |
Natri citrat đáng nói riêng: trong phô mai lát và phô mai chế biến, nó là "muối nhũ hoá" giúp phô mai tan chảy mịn, không tách mỡ. Trong nước ngọt, nó đệm pH để vị chua tròn hơn. Điều này giải thích vì sao một sản phẩm có thể ghi cả 330 và 331: một chất tạo chua, một chất giữ độ chua ổn định.
Tất cả các chất trong bảng này thường được ghi chung dưới nhóm "chất điều chỉnh độ chua" trên nhãn hàng Việt Nam, kèm mã số.
Acid citric không phải vitamin C và những hiểu lầm khác
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi acid citric là vitamin C vì cả hai đều có trong chanh và đều là acid. Vitamin C là acid ascorbic (mã 300), một chất hoàn toàn khác về cấu trúc và vai trò sinh học. Sản phẩm ghi "acid citric" không vì thế mà giàu vitamin C; muốn biết hàm lượng vitamin C, bạn phải đọc bảng dinh dưỡng.
Hiểu lầm thứ hai là "chua thì có hại cho dạ dày". Dạ dày vốn tiết acid hydrochloric mạnh hơn acid citric rất nhiều. Tuy vậy, người bị trào ngược hoặc viêm loét dạ dày có thể thấy khó chịu hơn với đồ uống chua, nên cách xử lý là theo hướng dẫn của bác sĩ đang điều trị chứ không phải tránh mọi thứ có mã 330.
Hiểu lầm thứ ba nằm ở chiều ngược lại: "có trong chanh nên uống bao nhiêu cũng được". Acid citric ở nồng độ cao kích ứng niêm mạc, và dạng bột tinh thể đậm đặc có thể gây bỏng rát miệng, mắt nếu dùng sai. Bột acid citric dùng tẩy cặn ấm đun là cùng chất nhưng nên giữ riêng, ghi rõ, để xa tầm tay trẻ em.
Cuối cùng, "acid citric làm từ nấm mốc thì không tự nhiên". Câu này đúng một nửa: quá trình là lên men công nghiệp, nhưng phân tử tạo ra giống hệt trong quả chanh. Chữ "tự nhiên" trên nhãn vì thế cần đọc theo quy định ghi nhãn của từng nước, không suy ra từ nguồn gốc nguyên liệu.
Mòn men răng: điều thực sự đáng lưu ý với acid citric
Mối quan tâm có cơ sở nhất với acid citric là mòn men răng. Khác với sâu răng do vi khuẩn lên men đường, mòn men là men răng bị acid hoà tan trực tiếp. Acid citric còn gắn với canxi, nên ngoài việc hạ pH, nó kéo canxi ra khỏi bề mặt men. Đồ uống chua có ga, nước tăng lực, kẹo chua ngậm lâu là những nguồn đáng kể, kể cả loại không đường.
Tần suất quan trọng hơn tổng lượng: nhấp từng ngụm nước chua suốt buổi chiều gây hại nhiều hơn uống một ly trong bữa ăn, vì men răng bị ngâm acid liên tục mà không có thời gian để nước bọt trung hoà. Ngậm kẹo chua lâu trong miệng cũng tương tự.
Mấy thói quen giúp giảm tác động: uống đồ chua trong bữa ăn, dùng ống hút để hạn chế tiếp xúc với răng, súc miệng bằng nước lọc sau khi uống, và không chải răng ngay sau đồ chua mà chờ khoảng nửa giờ đến một giờ để men răng cứng lại. Nếu bạn thấy răng ê buốt, mặt răng mòn bóng hoặc ngả vàng, nên đến nha sĩ để được kiểm tra; ê buốt có nhiều nguyên nhân khác nhau.
Acid citric có mặt ở những sản phẩm nào và ghi ra sao
Vì rẻ, dễ tan và có sẵn trong tự nhiên, acid citric xuất hiện ở hầu hết các nhóm hàng đóng gói. Danh sách dưới đây giúp bạn hình dung nó làm việc gì trong từng nhóm.
- Nước ngọt, trà đóng chai, nước tăng lực, nước trái cây: tạo chua, cân vị ngọt, hạ pH; thường đi cùng natri citrat để vị chua tròn.
- Kẹo, kẹo dẻo, thạch, mứt: tạo vị chua, giúp pectin đông trong mứt; kẹo chua phủ bột thường có lớp acid citric hoặc acid malic bên ngoài.
- Đồ hộp rau quả, dưa chua đóng lọ, măng ngâm: hạ pH để thanh trùng an toàn và giữ màu.
- Rau củ cắt sẵn, trái cây đông lạnh: phối với vitamin C để hạn chế thâm.
- Nước chấm, tương ớt, sốt pha sẵn: điều chỉnh độ chua đồng đều giữa các mẻ.
- Phô mai lát, phô mai chế biến: dạng natri citrat làm muối nhũ hoá.
- Viên sủi vitamin, thuốc sủi, bột pha: phối với natri bicarbonat để tạo bọt.
- Mỹ phẩm, chất tẩy rửa gia dụng: chỉnh pH, tẩy cặn vôi; phần này thuộc các danh mục khác của trang.
Trên nhãn hàng Việt Nam, acid citric thường được ghi "chất điều chỉnh độ chua (330)" hoặc "acid citric", có khi viết "axit xitric" theo phiên âm cũ. Hàng châu Âu ghi E330, hàng Mỹ ghi citric acid. Nếu bạn thấy nó đứng gần cuối danh sách thành phần, đó là điều bình thường vì lượng dùng thường nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Acid citric có an toàn cho trẻ nhỏ không?
Acid citric là chất có sẵn trong trái cây và trong chuyển hoá của cơ thể, được phép dùng rộng rãi kể cả trong một số thực phẩm cho trẻ. Điều cần lưu ý với trẻ là đồ uống và kẹo chua ảnh hưởng đến men răng, và bột acid citric tinh thể đậm đặc phải cất xa tầm tay trẻ.
Có thể thay nước cốt chanh bằng bột acid citric khi nấu ăn không?
Về vị chua thì được, với lượng rất nhỏ vì bột đậm đặc hơn nhiều. Nhưng nước cốt chanh còn có tinh dầu vỏ, hương thơm và các chất khác mà bột acid citric không có. Trong món cần mùi chanh tươi như nước mắm pha, gỏi, kết quả sẽ khác rõ rệt.
Người bị sỏi thận có nên tránh acid citric không?
Không có khuyến nghị chung bắt người sỏi thận tránh acid citric; ngược lại, citrat trong nước tiểu còn giúp hạn chế một số loại sỏi canxi. Tuy nhiên có nhiều loại sỏi khác nhau và chế độ ăn phải theo chỉ định của bác sĩ tiết niệu, không tự áp dụng theo thông tin chung.
Vì sao đồ hộp trái cây hay có acid citric dù trái cây đã chua?
Độ chua của trái cây thay đổi theo giống, độ chín và mùa vụ. Nhà sản xuất thêm acid citric để đưa mọi mẻ hàng về cùng một mức pH an toàn cho thanh trùng và giữ vị đồng đều. Đây là bước kiểm soát kỹ thuật, không phải để che giấu chất lượng nguyên liệu.
Natri citrat có làm tăng lượng muối ăn vào không?
Natri citrat có chứa natri, nên đóng góp vào tổng natri của sản phẩm, nhưng thường ít hơn nhiều so với muối ăn và bột ngọt. Tổng lượng natri đã được tính trong bảng dinh dưỡng, nên bạn chỉ cần đọc con số natri ở đó thay vì cộng từng thành phần.
Acid citric trong mỹ phẩm có giống trong thực phẩm không?
Cùng một chất. Trong mỹ phẩm, acid citric chủ yếu được dùng để chỉnh pH của sản phẩm; ở nồng độ cao hơn nó thuộc nhóm AHA tẩy tế bào chết. Tên INCI là citric acid. Phần tác dụng trên da thuộc về danh mục khác của trang.