Folate là tên chung của vitamin B9, gồm cả các dạng tự nhiên trong thực phẩm lẫn dạng tổng hợp. Acid folic là dạng tổng hợp, bền, dùng trong viên bổ sung và thực phẩm tăng cường; trong cơ thể nó phải qua vài bước chuyển hoá mới thành dạng hoạt động. L-methylfolate (5-MTHF) là dạng hoạt động chính lưu hành trong máu, được bán dưới dạng muối canxi hoặc muối khác. Acid folinic (canxi folinat) là một dạng khác, chủ yếu dùng như thuốc.
Trên nhãn hàng Mỹ, folate được ghi bằng mcg DFE, đơn vị quy đổi tính tới chuyện acid folic hấp thu tốt hơn folate trong thức ăn. Vì vậy 400 mcg acid folic thường được ghi là 680 mcg DFE. Bài này giải thích các dạng, cách đọc DFE và những điểm an toàn quan trọng. Bài không khuyên liều; phụ nữ dự định mang thai hoặc đang mang thai nên được bác sĩ tư vấn trực tiếp.
Các dạng folate trên nhãn và trong thức ăn
Mỗi dạng có cấu trúc, độ bền và vai trò khác nhau. Bảng tóm lược những dạng bạn có thể đọc thấy.
| Dạng | Tên khác trên nhãn | Ở đâu | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|---|
| Folate tự nhiên | food folate, polyglutamate | Rau lá xanh, đậu, gan, trứng, trái cây có múi | Dễ mất khi nấu lâu, hấp thu thấp hơn acid folic |
| Acid folic | folic acid, pteroylmonoglutamic acid | Viên bổ sung, bột mì và ngũ cốc tăng cường | Bền, hấp thu tốt, là dạng có bằng chứng phòng dị tật ống thần kinh |
| L-methylfolate | 5-MTHF, levomefolate canxi, methylfolate | Viên bổ sung | Dạng hoạt động, không cần qua bước chuyển hoá của acid folic |
| Acid folinic | canxi folinat, leucovorin | Chủ yếu là thuốc | Dùng trong một số phác đồ điều trị, theo chỉ định của bác sĩ |
| Folate trong men bia, men dinh dưỡng | nutritional yeast | Thực phẩm bổ sung dạng bột | Lượng thay đổi tuỳ có được tăng cường hay không |
Chữ "vitamin B9" trên nhãn có thể chỉ bất kỳ dạng nào trong số trên. Muốn biết sản phẩm dùng dạng gì, hãy đọc danh sách thành phần chứ không chỉ dòng tên vitamin.
mcg DFE là gì và cách tự tính lại
DFE là viết tắt của dietary folate equivalents, đương lượng folate trong khẩu phần. Đơn vị này ra đời vì acid folic hấp thu tốt hơn folate tự nhiên trong thức ăn. Hệ số được các cơ quan dinh dưỡng Hoa Kỳ dùng như sau: 1 mcg DFE bằng 1 mcg folate trong thực phẩm, bằng 0,6 mcg acid folic uống cùng bữa ăn hoặc trong thực phẩm tăng cường, và bằng 0,5 mcg acid folic uống lúc đói.
Từ đó suy ra: 1 mcg acid folic uống cùng thức ăn tương đương khoảng 1,7 mcg DFE (1 chia 0,6 ra xấp xỉ 1,67, nhãn thường làm tròn thành 1,7). Vì vậy một viên chứa 400 mcg acid folic được ghi là 680 mcg DFE, kèm "(400 mcg acid folic)" trong ngoặc theo mẫu nhãn mới của Mỹ. Cùng viên đó, ở thị trường dùng mcg acid folic thông thường, nhãn chỉ ghi 400 mcg.
Với L-methylfolate, cách quy đổi sang DFE chưa thống nhất giữa các thị trường; một số nhà sản xuất ghi lượng 5-MTHF kèm lượng DFE mà họ tính, một số chỉ ghi khối lượng muối. Vì thế khi so viên acid folic với viên methylfolate, bạn khó so con số trực tiếp. Hãy đọc kỹ dòng đơn vị và, nếu cần, hỏi dược sĩ.
Vì sao acid folic là dạng được khuyến cáo trước và trong thai kỳ
Dị tật ống thần kinh như nứt đốt sống hình thành rất sớm, thường trước khi nhiều phụ nữ biết mình mang thai. Nhiều nghiên cứu, trong đó có thử nghiệm ngẫu nhiên của Hội đồng Nghiên cứu Y khoa Anh công bố năm 1991, cho thấy bổ sung acid folic quanh thời điểm thụ thai làm giảm rõ nguy cơ tái phát dị tật này. Sau đó, nhiều nước bắt đầu tăng cường acid folic vào bột mì; Hoa Kỳ bắt buộc từ năm 1998.
Vì các bằng chứng mạnh nhất được thu thập với acid folic, phần lớn hướng dẫn y khoa vẫn khuyến cáo dạng này cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản dự định có thai. Lượng cụ thể, thời điểm bắt đầu và trường hợp cần lượng cao hơn (ví dụ người từng mang thai có dị tật ống thần kinh, người dùng một số thuốc chống động kinh) do bác sĩ quyết định theo từng người.
L-methylfolate được quảng bá như lựa chọn thay thế, nhất là với người mang biến thể gen MTHFR. Đây là chủ đề còn bàn luận: biến thể MTHFR rất phổ biến trong dân số, và nhiều tổ chức chuyên môn không khuyến cáo xét nghiệm gen này đại trà hay tự đổi sang methylfolate chỉ vì nghi ngờ. Nếu bạn đã có kết quả xét nghiệm hoặc lo lắng, hãy mang câu hỏi đó tới bác sĩ sản khoa.
Những điểm an toàn cần biết về folate
Acid folic có thể che dấu thiếu vitamin B12. Lượng acid folic cao có thể cải thiện tình trạng thiếu máu hồng cầu to do thiếu B12, làm biểu hiện trên xét nghiệm máu đỡ đi, trong khi tổn thương thần kinh do thiếu B12 vẫn tiếp tục. Vì vậy người cao tuổi, người ăn chay, người có bệnh dạ dày ruột nên được bác sĩ đánh giá B12 trước khi tự dùng acid folic lượng cao.
Acid folic tương tác với một số thuốc. Methotrexat, một số thuốc chống động kinh như phenytoin, sulfasalazin và một số thuốc khác có liên quan tới chuyển hoá folate. Có thuốc làm giảm folate, có trường hợp folate làm thay đổi hiệu quả thuốc. Người đang điều trị cần hỏi bác sĩ, không tự thêm hay bớt.
Acid folinic là thuốc, không phải viên bổ sung thường. Canxi folinat được dùng trong một số phác đồ điều trị ung thư và để giảm độc tính của methotrexat liều cao. Nếu nhìn thấy dạng này trong đơn thuốc, đó là quyết định điều trị, không nên tự mua dùng.
Có giới hạn trên cho acid folic từ viên và thực phẩm tăng cường. Các cơ quan dinh dưỡng đặt ngưỡng trên cho acid folic tổng hợp, không áp dụng cho folate tự nhiên trong thức ăn. Lý do chính là nguy cơ che dấu thiếu B12. Con số cụ thể theo khuyến nghị hiện hành; người tư vấn sẽ cộng dồn các nguồn bạn dùng.
Folate trong bữa ăn Việt và chuyện nấu nướng
Folate tự nhiên khá dễ mất, nhưng nhiều thực phẩm quen thuộc ở Việt Nam là nguồn tốt. Vài điều nên biết:
- Rau lá xanh đậm như rau ngót, rau dền, cải bó xôi, rau muống, bông cải xanh có folate; luộc lâu trong nhiều nước làm mất đáng kể, hấp hoặc xào nhanh giữ lại tốt hơn.
- Các loại đậu như đậu xanh, đậu đen, đậu lăng, đậu nành là nguồn folate dồi dào, và vẫn còn lượng đáng kể sau khi nấu chín.
- Gan động vật giàu folate nhưng cũng rất giàu vitamin A dạng có sẵn; phụ nữ mang thai thường được dặn không ăn gan nhiều. Hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
- Trái cây có múi như cam, bưởi và nước ép tươi có folate cùng vitamin C.
- Bột mì, ngũ cốc ăn sáng nhập khẩu có thể được tăng cường acid folic; danh sách thành phần sẽ ghi "folic acid" hoặc "acid folic".
- Người ăn chay thường nhận nhiều folate từ rau và đậu, nhưng lại dễ thiếu B12, nên chú ý chuyện che dấu thiếu B12 ở trên.
Folate từ thức ăn không có ngưỡng trên như acid folic tổng hợp, vì cơ thể hấp thu theo tỉ lệ thấp hơn và điều hoà tốt hơn. Bữa ăn nhiều rau, đậu là nền tảng; viên bổ sung là quyết định có chỉ định.
Đọc nhãn một sản phẩm có folate
Áp dụng cho viên acid folic riêng, viên cho bà bầu, viên đa vitamin và thực phẩm tăng cường.
- Tìm dạng folate trong thành phần: folic acid hay acid folic, L-methylfolate hay 5-MTHF hay levomefolate, calcium folinate.
- Xem đơn vị: mcg, mcg DFE hay mg. Lưu ý mg lớn gấp một nghìn lần mcg; một số thuốc acid folic hàm lượng cao ghi bằng mg.
- Nếu nhãn ghi mcg DFE, tìm con số acid folic trong ngoặc để biết lượng acid folic thật.
- Kiểm tra sản phẩm có B12 đi kèm không, đặc biệt nếu dùng cho người lớn tuổi hoặc người ăn chay.
- Cộng dồn với các sản phẩm khác đang dùng, nhất là viên đa vitamin, rồi đưa tổng cho bác sĩ, dược sĩ khi được hỏi.
Một lưu ý về viên bà bầu: nhiều sản phẩm đã phối hợp acid folic với sắt, iốt, DHA và vitamin D. Nếu bác sĩ kê thêm viên acid folic riêng, đó thường là có chủ đích; còn nếu tự mua thêm, bạn có thể đang dùng gấp đôi mà không biết. Hãy mang tất cả các hộp tới buổi khám thai.
Hiểu lầm hay gặp về acid folic
Hiểu lầm: chỉ phụ nữ đang mang thai mới cần nghĩ tới folate. Ống thần kinh khép lại trong vài tuần đầu thai kỳ, nhiều khi trước lúc người mẹ biết có thai. Vì vậy các hướng dẫn thường nói về phụ nữ có khả năng mang thai hoặc dự định mang thai, không chỉ người đã có thai. Thời điểm bắt đầu cụ thể nên hỏi bác sĩ khi lên kế hoạch.
Hiểu lầm: acid folic tổng hợp là chất lạ, có hại. Acid folic là dạng bền, được dùng rộng rãi nhiều thập kỷ với bằng chứng lợi ích rõ trong phòng dị tật ống thần kinh. Có những câu hỏi khoa học về acid folic chưa chuyển hoá trong máu khi dùng lượng cao, nhưng đây là chủ đề nghiên cứu, chưa phải lý do để bỏ khuyến cáo.
Hiểu lầm: methylfolate phù hợp hơn với mọi người Việt vì nhiều người mang gen MTHFR. Mang biến thể gen không đồng nghĩa với không dùng được acid folic. Các khuyến cáo hiện hành ở nhiều nước vẫn dựa trên acid folic. Quyết định đổi dạng nên do bác sĩ đưa ra sau khi xem toàn bộ tình trạng của bạn.
Hiểu lầm: thiếu máu thì cứ uống acid folic. Thiếu máu có nhiều loại; acid folic chỉ giúp khi thiếu máu do thiếu folate. Tự dùng có thể che lấp thiếu B12 hoặc làm chậm việc tìm nguyên nhân khác như mất máu. Cần xét nghiệm và khám trước.
Câu hỏi thường gặp
Acid folic và axit folic có khác nhau không?
Không. Đây chỉ là hai cách viết của cùng một chất, folic acid trong tiếng Anh. Nhãn tiếng Việt dùng cả hai cách. Chất này cũng hay được gọi là vitamin B9, dù tên B9 bao gồm cả các dạng folate khác.
Methylfolate có tốt hơn acid folic không?
Methylfolate là dạng hoạt động, không cần qua bước chuyển hoá. Tuy vậy bằng chứng phòng dị tật ống thần kinh chủ yếu đến từ acid folic, nên nhiều hướng dẫn vẫn ưu tiên acid folic. Việc chọn dạng nào cho bạn nên bàn với bác sĩ, nhất là trong thai kỳ.
Có cần xét nghiệm gen MTHFR trước khi uống acid folic không?
Nhiều tổ chức chuyên môn không khuyến cáo xét nghiệm MTHFR đại trà để chọn dạng folate, vì biến thể gen này rất phổ biến và ý nghĩa lâm sàng hạn chế. Nếu bạn có tiền sử đặc biệt hoặc băn khoăn, hãy hỏi bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ di truyền.
Vì sao nhãn ghi 680 mcg DFE mà thành phần chỉ có 400 mcg acid folic?
DFE tính tới việc acid folic hấp thu tốt hơn folate trong thức ăn, nên mỗi mcg acid folic uống cùng bữa ăn được tính bằng khoảng 1,7 mcg DFE. 400 nhân 1,7 bằng 680. Hai con số nói về cùng một lượng acid folic, chỉ khác đơn vị.
Nam giới có cần quan tâm tới acid folic không?
Folate cần cho mọi người vì tham gia tạo tế bào và tổng hợp ADN. Nam giới ăn đủ rau, đậu thường nhận đủ folate. Các sản phẩm quảng cáo acid folic cho "chất lượng tinh trùng" chưa có bằng chứng thống nhất; vấn đề hiếm muộn nên được bác sĩ khám.
Người đang dùng methotrexat có được uống acid folic không?
Đôi khi bác sĩ chủ động kê acid folic kèm methotrexat liều thấp để giảm tác dụng phụ, nhưng lượng và lịch uống do bác sĩ quyết định. Với methotrexat liều cao trong điều trị ung thư, việc dùng folate khác hẳn. Không tự thêm bất kỳ dạng folate nào.