HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất sinh học trong thực phẩm

Allicin trong tỏi: vì sao phải đập dập rồi chờ, tỏi đen còn gì và ai cần cẩn thận

Allicin chỉ sinh ra khi tép tỏi bị đập dập, và rất kém bền. Vì sao nên chờ trước khi nấu, tỏi đen khác tỏi tươi ra sao, tỏi ngâm dầu và người dùng thuốc chống đông.

Close-up of hands crushing garlic cloves with the flat of a cleaver on a round wooden chopping block in a Quang Ngai home kitchen, papery skins scattered, side light

Allicin là hợp chất lưu huỳnh tạo mùi hăng đặc trưng của tỏi đập dập, nhưng tép tỏi nguyên vẹn gần như không có allicin. Trong tép tỏi chỉ có chất tiền thân alliin và enzyme alliinase nằm tách biệt; khi bạn đập, băm hay nhai, tế bào vỡ ra, enzyme gặp alliin và tạo allicin trong vài giây tới vài phút.

Allicin lại rất kém bền: nó nhanh chóng chuyển thành hàng loạt hợp chất lưu huỳnh khác, và bị nhiệt phá hỏng. Vì vậy cách bạn sơ chế tỏi, tỏi tươi hay tỏi đen, tỏi ngâm dầu hay viên tỏi, đều cho những hỗn hợp hoạt chất rất khác nhau. Bài này đi qua cơ chế, cách dùng tỏi trong bếp, bằng chứng về huyết áp và mỡ máu, và những người cần thận trọng.

Thông tin dưới đây là kiến thức về thực phẩm, không thay cho tư vấn y khoa. Người đang dùng thuốc điều trị lâu dài, chuẩn bị phẫu thuật, phụ nữ mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng tỏi dạng bổ sung.

Từ alliin tới allicin và các "hậu duệ" của nó

Trong tép tỏi tươi, alliin là một axit amin chứa lưu huỳnh, không mùi. Enzyme alliinase được giữ ở ngăn tế bào khác. Khi tế bào bị phá, alliinase cắt alliin, tạo ra một chất trung gian rồi hai phân tử trung gian kết hợp thành allicin. Quá trình này nhanh, phần lớn diễn ra trong vài phút đầu sau khi đập dập. Đây cũng là cơ chế tự vệ của cây: côn trùng cắn vào là "ăn" ngay một hợp chất hăng, khó chịu.

Allicin không ở yên lâu. Ở nhiệt độ phòng, nó phân huỷ dần trong vài giờ tới vài ngày tuỳ môi trường; trong dầu và khi bị đun nóng thì nhanh hơn. Sản phẩm phân huỷ là nhiều hợp chất lưu huỳnh khác như diallyl disulfide, diallyl trisulfide, ajoene, vinyldithiin. Mỗi chất có mùi và tính chất riêng, và một phần đáng kể các nghiên cứu về "tỏi" thực ra là nghiên cứu về hỗn hợp những chất này.

Mùi hơi thở sau khi ăn tỏi kéo dài nhiều giờ chủ yếu đến từ allyl methyl sulfide, một sản phẩm chuyển hoá được thải qua phổi và mồ hôi. Đánh răng chỉ làm giảm phần mùi trong miệng, không xử lý được phần thải qua hơi thở; đó là lý do mùi tỏi "không chịu đi". Một số nghiên cứu nhỏ ghi nhận ăn kèm táo sống, rau thơm lá xanh hay uống sữa giúp giảm mùi phần nào.

Mỗi dạng tỏi chứa gì

Cùng là tỏi, nhưng cách chế biến quyết định hỗn hợp hoạt chất. Bảng dưới mô tả khái quát để bạn không lẫn kết luận của dạng này sang dạng kia.

DạngAllicinHoạt chất chính còn lạiGhi chú
Tép tỏi nguyên, chưa đậpGần như khôngAlliin, chất tiền thânBảo quản được lâu
Tỏi đập dập, băm, ăn sốngCó, nhiều nhất trong các dạngAllicin và các sản phẩm phân huỷHăng, có thể gây nóng rát dạ dày
Tỏi phi, tỏi nấu chín kỹRất ítCác sulfide, hợp chất tạo mùi thơm khi chínMùi thơm dịu, ngọt
Tỏi đenRất ítS-allyl cysteine tăng, sản phẩm phản ứng hoá nâuNgọt, dẻo, gần như không hăng
Tỏi ngâm giấm, tỏi chua ngọtThấpThay đổi theo thời gian ngâmTỏi có thể ngả xanh, vô hại
Viên bột tỏi khôPhụ thuộc bào chếAlliin và alliinase còn hoạt tính nếu sấy nhẹNhãn tốt ghi "lượng allicin tiềm năng"
Chiết xuất tỏi ủ lâuGần như khôngS-allyl cysteine và các hợp chất tan trong nướcÍt mùi, khác hẳn tỏi tươi

Tỏi ngâm giấm chuyển màu xanh lam hay xanh lục là phản ứng giữa các hợp chất lưu huỳnh và axit amin tạo sắc tố, không phải dấu hiệu hỏng hay nhiễm độc. Màu xanh này hay gặp với tỏi non hoặc tỏi bảo quản lạnh trước khi ngâm.

Dùng tỏi trong bếp để giữ được allicin

Nếu bạn muốn tận dụng allicin chứ không chỉ mùi thơm, vài thói quen nhỏ dưới đây có ích. Chúng dựa trên chính cơ chế enzyme ở trên.

  1. Bóc vỏ và đập dập, băm nhỏ tép tỏi; càng nhiều tế bào vỡ thì càng nhiều alliin gặp enzyme.
  2. Để tỏi đã băm yên khoảng mười phút trước khi cho vào chảo nóng; thời gian này cho enzyme kịp tạo allicin trước khi nhiệt làm enzyme mất hoạt tính.
  3. Với món muốn giữ vị hăng, thêm một phần tỏi băm vào cuối, sau khi tắt bếp, hoặc dùng tỏi sống trong nước chấm, nước trộn gỏi.
  4. Phi tỏi ở lửa vừa, dừng khi vàng nhạt; tỏi cháy sém tạo vị đắng và mất nhiều hợp chất.
  5. Không cần ăn tỏi sống lượng lớn; vài tép trong ngày với người khoẻ là phổ biến, ăn nhiều quá dễ nóng rát dạ dày, ợ nóng.
  6. Người có dạ dày nhạy cảm nên ăn tỏi kèm bữa chính, không ăn tỏi sống lúc đói.

Mẹo "chờ mười phút" xuất phát từ các nghiên cứu cho thấy tỏi được nghiền rồi để yên trước khi đun giữ được hoạt tính sinh học tốt hơn tỏi cho vào nồi ngay. Con số mười phút là quy ước dễ nhớ, không phải ngưỡng chính xác tuyệt đối.

Tỏi đen: hoạt chất khác, không phải "tỏi tươi mạnh gấp nhiều lần"

Tỏi đen được làm bằng cách ủ nguyên củ tỏi tươi ở nhiệt độ ấm và độ ẩm cao trong nhiều tuần. Trong thời gian đó, phản ứng hoá nâu giữa đường và axit amin (phản ứng Maillard) diễn ra chậm, làm tép tỏi chuyển đen, mềm dẻo, vị ngọt chua nhẹ như mứt. Đây không phải lên men bằng vi sinh vật như nhiều người nghĩ, dù hay được gọi là "tỏi đen lên men".

Về hoạt chất, quá trình ủ làm enzyme alliinase mất hoạt tính và allicin gần như không còn. Thay vào đó, S-allyl cysteine, một hợp chất lưu huỳnh tan trong nước và bền hơn, tăng lên so với tỏi tươi; cùng với đó là các sản phẩm của phản ứng hoá nâu. Vì vậy tỏi đen không hăng và không gây mùi hơi thở mạnh như tỏi sống.

Lời quảng cáo "tỏi đen tốt gấp mười, gấp hai mươi lần tỏi tươi" thường dựa trên con số tăng của một chất cụ thể như S-allyl cysteine, rồi suy ra cả tác dụng. Hai loại tỏi có hỗn hợp hoạt chất khác nhau, không thể so bằng một hệ số. Các nghiên cứu về tỏi đen ở người còn ít và nhỏ. Tỏi đen là món ăn có hương vị riêng, dễ ăn hơn với người không chịu được tỏi sống; nhưng không nên xem nó là thuốc. Người tiểu đường nên lưu ý tỏi đen có vị ngọt vì lượng đường tự do tăng sau khi ủ.

Chọn và bảo quản tỏi để alliin không hao hụt

Chọn củ chắc, vỏ khô. Tép tỏi chắc, nặng tay, vỏ lụa khô giòn là tỏi còn tươi; alliin được giữ ổn định trong tép nguyên. Củ mềm, tép teo, có đốm mốc xanh hay mùi ẩm là đã hỏng một phần.

Tỏi mọc mầm. Tép mọc mầm xanh vẫn ăn được, nhưng mầm có vị đắng hơn và tép thường đã mất bớt nước, kết cấu kém. Có thể bỏ mầm ở giữa nếu thấy đắng.

Bảo quản khô ráo, thoáng, tối. Để tỏi nguyên củ trong rổ thưa hoặc túi lưới ở nơi khô mát, tránh nắng và hơi ẩm gần bồn rửa. Không cần cho tỏi nguyên củ vào tủ lạnh; độ ẩm trong tủ có thể làm tỏi mọc mầm và mốc nhanh hơn.

Tỏi đã bóc, đã băm. Tỏi bóc sẵn nên để ngăn mát trong hộp kín và dùng trong vài ngày. Tỏi băm sẵn mất allicin dần theo thời gian vì allicin kém bền, mùi cũng đổi. Băm tới đâu dùng tới đó là cách giữ được hoạt chất và hương vị tốt nhất.

Tỏi một tép (tỏi cô đơn). Là dạng củ tỏi không tách tép, thường do điều kiện trồng. Hay được quảng cáo "nhiều hoạt chất hơn", nhưng chưa có bằng chứng tốt để so sánh với tỏi nhiều tép; hãy xem đây là đặc sản về hương vị.

Tỏi và sức khoẻ: bằng chứng đến đâu

Tỏi là một trong những thực phẩm được nghiên cứu nhiều nhất. Bảng dưới tóm tắt hiện trạng ở mức khái quát; không có dòng nào là lời khuyên điều trị.

Chủ đềHiện trạng bằng chứngCách hiểu thận trọng
Huyết áp ở người tăng huyết ápMột số phân tích tổng hợp ghi nhận giảm ở mức khiêm tốn với chế phẩm tỏiKhông thay thuốc huyết áp; không tự ngưng thuốc
CholesterolKết quả không đồng nhất, hiệu ứng nhỏ nếu cóPhụ thuộc dạng tỏi và thiết kế nghiên cứu
Cảm lạnhThử nghiệm ít, chất lượng thấpChưa đủ cơ sở để khẳng định phòng cảm
Kháng khuẩnRõ trong ống nghiệm với allicinKhông thay kháng sinh; không đắp tỏi lên vết thương
Ung thưChủ yếu nghiên cứu quan sát và phòng thí nghiệmKhông có cơ sở dùng tỏi để phòng hay chữa ung thư

Điểm hay bị bỏ qua: hoạt tính kháng khuẩn mạnh của allicin trong ống nghiệm không chuyển thành tác dụng chữa nhiễm trùng trong cơ thể, vì allicin phân huỷ rất nhanh và bị chuyển hoá trước khi tới nơi cần. Nhiễm trùng cần được bác sĩ điều trị.

Ai cần cẩn thận, và hai nguy cơ ít người biết

Ăn tỏi như gia vị là an toàn với hầu hết mọi người. Các lưu ý dưới đây chủ yếu liên quan tỏi sống lượng lớn, viên tỏi và các cách dùng sai.

  • Người dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu: tỏi có tác dụng giảm kết tập tiểu cầu, có thể cộng thêm nguy cơ chảy máu. Hỏi bác sĩ trước khi dùng viên tỏi.
  • Trước phẫu thuật, nhổ răng: báo bác sĩ nếu đang dùng tỏi dạng bổ sung; thường được khuyên ngưng một thời gian trước thủ thuật.
  • Người dùng một số thuốc điều trị HIV: chế phẩm tỏi đã được ghi nhận làm giảm nồng độ thuốc trong máu.
  • Người bị trào ngược, viêm loét dạ dày: tỏi sống dễ gây ợ nóng, đau rát.
  • Không đắp tỏi sống lên da: đắp tỏi giã lên da, nhất là da trẻ em, có thể gây bỏng hoá học, phồng rộp. Đây là tai nạn đã được ghi nhận nhiều lần từ mẹo dân gian.
  • Tỏi ngâm dầu tự làm: tỏi có thể mang bào tử của vi khuẩn gây ngộ độc botulinum; ngâm trong dầu ở nhiệt độ phòng tạo môi trường thiếu oxy cho chúng phát triển. Tỏi ngâm dầu tự làm cần giữ lạnh và dùng trong thời gian ngắn, không để ngoài nhiệt độ phòng nhiều ngày.

Phụ nữ mang thai, cho con bú dùng tỏi trong bữa ăn là bình thường; viên tỏi và chiết xuất nên hỏi bác sĩ. Nếu thấy chảy máu bất thường, bầm tím dễ khi đang dùng chế phẩm tỏi cùng thuốc, cần đi khám.

Câu hỏi thường gặp

Ăn tỏi sống có tốt hơn tỏi chín không?

Tỏi sống đập dập cho nhiều allicin nhất, tỏi chín có các hợp chất lưu huỳnh khác và dễ ăn hơn. Bằng chứng ở người chưa cho thấy rõ dạng nào tốt hơn hẳn cho sức khoẻ. Tỏi sống dễ gây nóng rát dạ dày, nên người dạ dày nhạy cảm có thể ưu tiên tỏi chín.

Vì sao nên băm tỏi rồi để mười phút mới nấu?

Enzyme alliinase cần thời gian để chuyển alliin thành allicin sau khi tỏi bị đập dập. Nhiệt làm enzyme mất hoạt tính, nên cho tỏi vào chảo ngay sẽ tạo ít allicin hơn. Để tỏi đã băm yên khoảng mười phút là quy ước dễ nhớ giúp enzyme kịp làm việc.

Tỏi đen có chữa được bệnh không?

Không. Tỏi đen có hỗn hợp hoạt chất khác tỏi tươi, với allicin gần như không còn và S-allyl cysteine tăng lên. Nghiên cứu ở người còn ít và nhỏ. Tỏi đen là món ăn có hương vị riêng; người đang điều trị bệnh không nên dùng thay thuốc.

Tỏi ngâm giấm chuyển xanh có ăn được không?

Thường ăn được. Màu xanh lam hoặc xanh lục là sắc tố tạo ra từ phản ứng giữa hợp chất lưu huỳnh và axit amin trong môi trường chua, không phải độc chất. Nếu tỏi có mùi lạ, nhớt, nổi váng hay hũ phồng nắp thì nên bỏ đi.

Đang uống thuốc chống đông có ăn tỏi được không?

Tỏi trong món ăn với lượng bình thường thường không phải vấn đề lớn, nhưng viên tỏi và lượng tỏi sống lớn có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Người dùng thuốc chống đông nên báo bác sĩ về mọi thực phẩm bổ sung và hỏi về lượng tỏi phù hợp.

Đắp tỏi lên da trị mụn hay hạ sốt cho trẻ có được không?

Không nên. Tỏi giã đắp lên da có thể gây bỏng hoá học, phồng rộp và để lại sẹo, đặc biệt với da mỏng của trẻ em. Mụn và sốt ở trẻ cần được xử lý theo hướng dẫn của bác sĩ, không dùng mẹo đắp tỏi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138