HoatTinh.comHoạt Tính
Phụ gia thực phẩm theo mã

Aspartame (INS 951) là gì: có trong đồ uống nào, vì sao nhãn cảnh báo phenylalanine

Aspartame là chất tạo ngọt mã INS 951, ngọt gấp khoảng 200 lần đường: cấu tạo, có trong sản phẩm nào, vì sao kém bền nhiệt và ai cần tránh hẳn.

Top-down view of a cafe table in Da Nang with an iced drink, a small sweetener packet torn open and a teaspoon, warm afternoon side light, person reaching in from frame edge

Aspartame là chất tạo ngọt có độ ngọt khoảng 200 lần đường kính, mang mã INS 951 (châu Âu ghi E951). Nó được tạo từ hai axit amin là axit aspartic và phenylalanine, nối với nhau và gắn thêm một nhóm methyl. Vì ngọt rất mạnh, chỉ cần một lượng nhỏ, nên năng lượng nó đem lại trong một lon nước gần như bằng không dù về lý thuyết mỗi gam aspartame vẫn cho khoảng 4 kcal như đạm.

Bạn gặp aspartame trong nước ngọt ghi "không đường" hoặc "ít calo", kẹo cao su không đường, gói đường ăn kiêng, sữa chua ít đường, bột pha đồ uống và cả một số thuốc dạng viên nhai. Bài này tập trung vào câu hỏi chất này là gì, có ở đâu, ghi trên nhãn thế nào và ai bắt buộc phải tránh. Phần tranh cãi về ung thư được tóm tắt ngắn ở cuối; danh mục an toàn và tranh cãi của trang có bài phân tích riêng.

Aspartame được tìm ra thế nào và có cấu tạo ra sao

Aspartame được phát hiện tình cờ năm 1965 khi nhà hoá học James Schlatter, làm việc cho một công ty dược ở Mỹ, đang tổng hợp chất phục vụ nghiên cứu thuốc chữa loét dạ dày. Ông liếm ngón tay để lật trang giấy và nhận ra vị ngọt lạ. Sau nhiều năm thử nghiệm và tranh luận hồ sơ, chất này được phép dùng tại Mỹ từ đầu thập niên 1980 và sau đó lan ra hầu hết các nước.

Về hoá học, aspartame là một dipeptide methyl ester: axit aspartic nối với phenylalanine bằng liên kết peptide, đầu phenylalanine gắn nhóm methyl. Cả hai axit amin đều có sẵn trong thịt, cá, trứng, sữa, đậu. Khi vào ruột, aspartame bị enzyme tiêu hoá cắt ra thành ba phần: axit aspartic, phenylalanine và methanol. Ba chất này được hấp thu và xử lý theo cùng con đường như khi chúng đến từ thực phẩm thông thường; aspartame nguyên vẹn không đi vào máu.

Methanol là chi tiết hay khiến người đọc giật mình vì methanol liều cao gây ngộ độc. Lượng methanol sinh ra từ một lon nước ngọt dùng aspartame thuộc cùng cỡ với lượng tạo ra khi uống một ly nước ép trái cây hoặc ăn một phần rau quả, vì pectin trong trái cây cũng giải phóng methanol khi tiêu hoá. Điều quan trọng là liều lượng: cùng một chất, mức gặp trong ăn uống thường ngày và mức gây ngộ độc cách nhau rất xa.

Aspartame có trong những sản phẩm nào

Aspartame có mặt ở nhiều nhóm hàng nhưng không đều. Danh sách dưới đây giúp bạn biết nên tìm mã 951 ở đâu; muốn chắc vẫn phải đọc thành phần của từng sản phẩm.

  • Nước ngọt có ga phiên bản không đường hoặc ít calo: nhóm dùng aspartame nhiều nhất, thường phối với acesulfame K để vị tròn hơn.
  • Gói hoặc viên đường ăn kiêng để bàn: một gói nhỏ thường chứa aspartame trộn với chất độn như maltodextrin hoặc lactose để có khối lượng dễ cầm.
  • Kẹo cao su và kẹo ngậm không đường: aspartame phối với polyol như sorbitol, xylitol.
  • Sữa chua, thạch, pudding ít đường: ở các sản phẩm bảo quản lạnh, hạn dùng ngắn.
  • Bột pha đồ uống, ngũ cốc ăn sáng, bột protein: tuỳ hãng, nhiều sản phẩm đã chuyển sang sucralose hoặc stevia.
  • Thuốc và thực phẩm bổ sung dạng viên nhai, viên sủi, siro: dùng để che vị đắng; tờ hướng dẫn sử dụng thường ghi rõ lượng phenylalanine.

Ít gặp aspartame trong bánh nướng hoặc đồ ăn phải nấu lâu, vì chất này mất vị ngọt khi bị nung ở nhiệt độ cao kéo dài (xem phần sau). Ở Việt Nam, sản phẩm có aspartame thường là hàng đóng gói công nghiệp; quán nước pha tại chỗ chủ yếu vẫn dùng đường mía hoặc siro.

Một chất liên quan bạn có thể gặp là muối aspartame–acesulfame (mã 962), trong đó hai chất tạo ngọt được kết hợp thành một hợp chất duy nhất, dùng trong kẹo cao su và đồ uống dạng bột.

Đọc aspartame trên nhãn: các cách ghi thường gặp

Cùng một chất nhưng cách ghi khác nhau tuỳ nơi sản xuất và quy định từng nước. Bảng dưới gom các dạng bạn có thể thấy trên bao bì hàng trong nước và hàng nhập khẩu.

Cách ghi trên nhãnNơi hay gặpGhi chú
Chất tạo ngọt (951) hoặc chất tạo ngọt tổng hợp (aspartame)Hàng sản xuất hoặc dán nhãn phụ tại Việt NamGhi theo nhóm chức năng kèm mã INS hoặc tên
E951 hoặc sweetener (aspartame)Hàng nhập khẩu từ châu ÂuKèm câu cảnh báo phenylalanine
Aspartame, kèm dòng PHENYLKETONURICS: CONTAINS PHENYLALANINEHàng nhập khẩu từ MỹMỹ không dùng mã E
Muối aspartame–acesulfame (962)Kẹo cao su, đồ uống bộtVẫn tính là nguồn phenylalanine
Tên thương mại của chất tạo ngọtGói đường ăn kiêngĐọc dòng thành phần để biết chất thật

Câu cảnh báo phenylalanine trên hàng châu Âu thường có dạng "chứa nguồn phenylalanine". Một số nước bắt buộc ghi câu này với mọi sản phẩm có aspartame; quy định cụ thể tại Việt Nam bạn nên tra văn bản hiện hành về ghi nhãn và phụ gia, vì danh mục và cách ghi có thể được sửa đổi.

Lưu ý chữ "không đường" trên nhãn chỉ có nghĩa sản phẩm không chứa đường hoặc chứa dưới một ngưỡng rất thấp; nó không cho biết sản phẩm dùng chất tạo ngọt gì. Muốn biết, bạn phải đọc đến dòng thành phần.

Phenylketon niệu: lý do duy nhất phải tránh hẳn aspartame

Phenylketon niệu (PKU) là một bệnh di truyền hiếm, trong đó cơ thể thiếu hoặc không có enzyme chuyển hoá phenylalanine. Ở người bình thường, phenylalanine dư được chuyển thành tyrosine; ở người mắc PKU, phenylalanine tích tụ trong máu và gây tổn thương não nếu không kiểm soát từ nhỏ. Vì vậy người mắc PKU phải ăn kiêng phenylalanine suốt đời theo phác đồ của bác sĩ, và aspartame là một nguồn phenylalanine cần tính vào.

Nhiều nước sàng lọc PKU cho trẻ sơ sinh bằng mẫu máu gót chân trong những ngày đầu sau sinh. Ở Việt Nam, sàng lọc sơ sinh đang được mở rộng và một số chương trình đã có xét nghiệm này; nếu bạn có con nhỏ và chưa rõ con đã được sàng lọc gì, hãy hỏi nơi sinh hoặc bác sĩ nhi.

Với người không mắc PKU, lượng phenylalanine từ aspartame rất nhỏ so với lượng phenylalanine có sẵn trong một bữa ăn có thịt, trứng hay sữa. Câu cảnh báo trên nhãn không nhằm nói rằng phenylalanine có hại cho mọi người; nó là thông tin bắt buộc dành cho nhóm người có bệnh chuyển hoá này. Phụ nữ mang thai mắc PKU cần kiểm soát đặc biệt chặt vì phenylalanine cao trong máu mẹ ảnh hưởng đến thai, và việc này phải do bác sĩ chuyên khoa theo dõi.

Ngoài PKU, người đang dùng một số thuốc điều trị thần kinh hoặc có bệnh lý đặc biệt nên hỏi bác sĩ hay dược sĩ nếu muốn dùng chất tạo ngọt thường xuyên, thay vì tự suy luận từ thông tin trên mạng.

Vì sao aspartame kém bền khi nấu và khi để lâu

Liên kết peptide dễ bị cắt. Aspartame bền nhất trong môi trường hơi axit, quanh pH 4 đến 5, và kém bền khi nhiệt độ cao hoặc môi trường trung tính, kiềm. Khi bị cắt, nó mất vị ngọt và có thể chuyển thành một chất vòng gọi là diketopiperazine. Chất này không ngọt và cũng đã được các cơ quan đánh giá cùng hồ sơ aspartame.

Nấu nướng làm giảm vị ngọt. Nếu bạn rắc aspartame vào nồi chè đang sôi hay trộn vào bột bánh rồi nướng, vị ngọt sẽ yếu đi rõ rệt. Đây là lý do hướng dẫn trên gói đường ăn kiêng chứa aspartame thường khuyên cho vào sau khi tắt bếp, hoặc dùng loại tạo ngọt khác cho món nướng. Sucralose và acesulfame K bền nhiệt hơn.

Nước ngọt để lâu sẽ nhạt dần. Trong lon nước ngọt có tính axit, aspartame vẫn từ từ phân huỷ theo thời gian, nhanh hơn khi để nơi nóng. Lon nước để trong xe giữa trưa hè hoặc để gần hạn dùng có thể kém ngọt hơn lúc mới sản xuất. Đó là vấn đề chất lượng vị, không phải dấu hiệu sản phẩm hỏng gây hại.

Phối nhiều chất tạo ngọt để bù khuyết điểm. Nhà sản xuất hay dùng aspartame cùng acesulfame K: hai chất cộng hưởng làm vị ngọt mạnh hơn tổng riêng lẻ, aspartame cho vị gần đường, acesulfame K bền hơn và giữ vị khi aspartame suy giảm. Khi đọc nhãn thấy cả 951 và 950, đó là kiểu phối quen thuộc này.

ADI của aspartame và cách đổi ra số lon nước

Mức ăn vào chấp nhận được hằng ngày (ADI) là lượng một người có thể ăn mỗi ngày suốt đời mà không có rủi ro đáng kể theo dữ liệu hiện có. JECFA đặt ADI cho aspartame là 40 mg cho mỗi kg thể trọng từ năm 1981 và giữ nguyên mức này khi đánh giá lại năm 2023. EFSA cũng kết luận mức 40 mg/kg trong lần đánh giá toàn diện năm 2013. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) dùng mức 50 mg/kg.

Để hình dung, hãy tính một ví dụ giả định: một người nặng 60 kg có ADI là 60 nhân 40, bằng 2.400 mg aspartame mỗi ngày. Một lon nước ngọt không đường thường chứa vài chục đến khoảng hai trăm miligam aspartame tuỳ công thức; con số chính xác nhà sản xuất ít khi in trên nhãn. Như vậy người này phải uống rất nhiều lon mỗi ngày, liên tục, mới chạm tới ADI. Trẻ em có thể trọng nhỏ hơn nên ngưỡng tính ra cũng thấp hơn tương ứng.

ADI không phải ranh giới giữa an toàn và độc hại. Nó được đặt bằng cách lấy mức không thấy tác dụng phụ trong nghiên cứu động vật rồi chia cho một hệ số an toàn, thường là 100 lần. Vượt ADI một ngày không có nghĩa bị ngộ độc; ADI dùng để đánh giá mức tiêu thụ trung bình kéo dài.

Tóm tắt tranh cãi năm 2023 và cách đọc trung lập

Tháng 7 năm 2023, IARC xếp aspartame vào nhóm 2B, "có thể gây ung thư cho người", dựa trên bằng chứng được đánh giá là hạn chế từ một số nghiên cứu quan sát ở người và nghiên cứu động vật. Cùng thời điểm, JECFA xem xét lại và kết luận không có lý do thay đổi ADI 40 mg/kg. Hai kết luận nghe như mâu thuẫn nhưng trả lời hai câu hỏi khác nhau: IARC xét xem một chất có khả năng gây ung thư ở mức nào đó hay không (mối nguy), còn JECFA xét lượng tiêu thụ thực tế có rủi ro hay không (nguy cơ).

Nhóm 2B cũng bao gồm nhiều thứ quen thuộc khác, nên việc nằm trong nhóm này nói lên độ chắc của bằng chứng, không nói lên mức độ nguy hiểm. Mặt khác, việc các cơ quan giữ ADI cũng không có nghĩa câu hỏi đã khép lại: cả hai bên đều đề nghị thêm nghiên cứu dài hạn chất lượng tốt.

Với người tiêu dùng, cách đọc hợp lý là: aspartame được phép dùng trong giới hạn hiện hành, người mắc PKU phải tránh, còn người muốn hạn chế thì có thể chọn nước lọc, trà, cà phê không thêm ngọt thay vì đổi qua lại giữa các chất tạo ngọt. Tổ chức Y tế Thế giới năm 2023 cũng có hướng dẫn riêng khuyên không dùng chất tạo ngọt không đường như công cụ kiểm soát cân nặng lâu dài; đó là khuyến nghị về thói quen ăn uống, khác với đánh giá an toàn của từng phụ gia.

Câu hỏi thường gặp

Aspartame có làm tăng đường huyết không?

Với lượng dùng trong thực phẩm, aspartame gần như không làm tăng đường huyết vì nó không phải đường và chỉ dùng vài chục miligam. Tuy nhiên gói đường ăn kiêng thường trộn thêm chất độn như maltodextrin hay lactose, mỗi gói có thể chứa khoảng một gam carbohydrate. Người đang điều trị đái tháo đường nên tính cả phần này và hỏi bác sĩ về cách dùng.

Phụ nữ mang thai có dùng aspartame được không?

Các cơ quan đánh giá xem ADI áp dụng cho cả phụ nữ mang thai không mắc phenylketon niệu. Người mắc PKU hoặc có kết quả phenylalanine máu cao thì phải tránh và theo dõi với bác sĩ chuyên khoa. Ngoài trường hợp đó, nếu bạn băn khoăn về lượng đồ uống ăn kiêng trong thai kỳ, hãy trao đổi với bác sĩ sản khoa.

Vì sao một số người thấy aspartame có vị đắng hoặc vị kim loại?

Cảm nhận vị chất tạo ngọt khác nhau giữa người với người do khác biệt ở thụ thể vị giác. Aspartame thường được mô tả là gần vị đường nhất trong nhóm chất tạo ngọt cường độ cao, nhưng một số người vẫn thấy hậu vị kéo dài. Khi phối với acesulfame K, hậu vị có thể đổi khác, nên cùng một người có thể thích sản phẩm này mà không thích sản phẩm kia.

Aspartame có gây đau đầu không?

Một số người kể bị đau đầu sau khi dùng đồ uống có aspartame. Các thử nghiệm có đối chứng cho kết quả không thống nhất và phần lớn không thấy khác biệt rõ ở người nói chung. Nếu bạn nhận thấy mình hay đau đầu sau một loại đồ uống cụ thể, cách đơn giản là ngừng dùng một thời gian để quan sát, và đi khám nếu đau đầu kéo dài.

Aspartame và neotame, advantame khác nhau thế nào?

Neotame (mã 961) và advantame (mã 969) là các chất có cấu trúc dựa trên aspartame nhưng được biến đổi để ngọt mạnh hơn nhiều lần và bền nhiệt hơn. Do dùng với lượng cực nhỏ, lượng phenylalanine chúng tạo ra không đáng kể, nên quy định ghi cảnh báo phenylalanine với hai chất này khác aspartame tuỳ từng nước.

Trẻ em có nên uống nước ngọt chứa aspartame?

Aspartame được phép trong đồ uống mà trẻ có thể tiếp cận, nhưng vì trẻ nhẹ cân nên mỗi lon chiếm tỷ lệ ADI cao hơn so với người lớn. Quan trọng hơn, các khuyến nghị dinh dưỡng cho trẻ đều ưu tiên nước lọc và sữa, hạn chế đồ uống ngọt nói chung, dù ngọt bằng đường hay bằng chất tạo ngọt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138