HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất trong đồ tẩy rửa gia dụng

Baking soda và soda rửa (natri cacbonat) khác nhau thế nào khi dùng tẩy rửa trong nhà

Baking soda (natri bicacbonat) và soda rửa (natri cacbonat) tên gần giống nhưng độ kiềm, công dụng và mức kích ứng khác hẳn. Cách phân biệt trên nhãn, chỗ không dùng.

Two plain unmarked glass jars of white powder on a wooden pantry shelf in a Da Lat home, a hand reaching for one, morning light through lace curtain, shallow depth of field

Baking soda là natri bicacbonat (NaHCO3), còn soda rửa, washing soda hay soda ash là natri cacbonat (Na2CO3). Tên gần giống, đều là bột trắng, nhưng soda rửa có độ kiềm cao hơn hẳn: dung dịch baking soda chỉ kiềm nhẹ, đủ dịu để làm bánh và đánh nhẹ bề mặt, còn dung dịch soda rửa đủ mạnh để cắt dầu mỡ, làm mềm nước cứng nhưng cũng làm rát da và hại mắt. Nhầm hai chất là nhầm cả công dụng lẫn mức an toàn.

Bài viết so sánh hai chất theo những gì người dùng cần: tên trên nhãn, độ kiềm, việc mỗi chất làm được, bề mặt không hợp, và vì sao những mẹo trộn với giấm thường không như kỳ vọng. Bài không bàn chuyện dùng baking soda như thuốc; việc đó thuộc về bác sĩ.

So sánh nhanh hai chất

Bảng dưới là những khác biệt căn bản. Số liệu pH chỉ để định hướng; độ pH thực tế phụ thuộc nồng độ dung dịch.

Tiêu chíBaking soda (natri bicacbonat)Soda rửa (natri cacbonat)
Công thứcNaHCO3Na2CO3
Tên khác trên nhãnSodium bicarbonate, bicarbonate of soda, thuốc muối, bột nở đơn (khác bột nở trộn sẵn), INS 500(ii)Sodium carbonate, washing soda, soda ash, sô-đa, INS 500(i)
Độ kiềm của dung dịchKiềm nhẹ, pH quanh 8Kiềm mạnh, pH quanh 11
Cảm giác khi chạmHạt mịn, không rátCó thể làm rát, khô da khi tiếp xúc lâu
Việc làm tốtChà nhẹ, khử mùi chua, trung hoà acidCắt dầu mỡ, làm mềm nước cứng, tăng lực giặt
Dùng trong thực phẩmCó loại dùng cho thực phẩmCó loại dùng cho thực phẩm (ví dụ trong nước tro tàu, mì), nhưng soda công nghiệp thì không

Mã INS 500 là nhóm natri cacbonat, trong đó 500(i) là natri cacbonat và 500(ii) là natri hydro cacbonat, tức baking soda. Khi mua cho bếp, chỉ dùng loại ghi rõ dùng cho thực phẩm. Soda rửa bán ở cửa hàng hoá chất, tiệm vật tư làm xà phòng thường là cấp công nghiệp, không ăn được.

Vì sao cùng là natri mà độ kiềm khác xa nhau

Ion bicacbonat trong baking soda có thể vừa nhận vừa cho proton, nên dung dịch của nó giữ độ pH ổn định ở mức kiềm nhẹ. Đây là lý do baking soda hay được gọi là chất đệm. Ion cacbonat trong soda rửa thì nhận proton mạnh hơn nhiều, kéo độ pH lên cao. Một độ pH khác nhau khoảng ba đơn vị nghĩa là nồng độ ion hydroxit khác nhau cỡ nghìn lần, và đó là khác biệt người dùng cảm nhận được ngay trên da tay.

Baking soda bị nhiệt phân thành soda rửa: khi đun nóng, natri bicacbonat mất nước và khí cacbonic, còn lại natri cacbonat. Chính phản ứng này giúp bánh nở và cũng giải thích vì sao bánh dùng quá nhiều baking soda có vị nồng, hơi đắng, do soda rửa còn sót lại. Nhiều tài liệu nấu ăn và làm vườn có nhắc chuyện này; điều cần nhớ ở đây là bột sau khi nướng đã thành một chất kiềm mạnh hơn, phải đối xử như soda rửa, không còn dịu như baking soda nữa.

Soda rửa làm sạch dầu mỡ một phần nhờ phản ứng xà phòng hoá nhẹ với chất béo và một phần nhờ đẩy độ pH lên làm các vết bẩn hữu cơ dễ bong. Nó cũng kết tủa canxi, magie trong nước cứng thành cacbonat không tan, nên là chất trợ giặt cổ điển trong bột giặt. Baking soda không đủ kiềm để làm những việc đó một cách đáng kể.

Baking soda làm được gì thật sự

Chà nhẹ bề mặt. Hạt baking soda mềm hơn nhiều loại bột chà, tan một phần trong nước nên ít làm trầy. Trộn sệt với chút nước, dùng chà vết cháy nhẹ trên nồi inox, vệt bẩn trên bồn rửa là cách dùng hợp lý nhất. Tác dụng chủ yếu là cơ học.

Khử một số mùi gốc acid. Mùi chua của sữa hỏng, mồ hôi, một số mùi tủ lạnh có thành phần acid; baking soda trung hoà được một phần. Với mùi không phải gốc acid, như mùi ẩm mốc từ vật liệu thấm nước, tác dụng hạn chế; phải tìm và xử lý nguồn mùi.

Làm dịu nước giặt. Thêm baking soda vào nước giặt có thể giúp điều chỉnh độ pH và khử mùi nhẹ, nhưng không thay được chất giặt. Hiệu quả thêm vào khá khiêm tốn nếu chất giặt đã đủ tốt.

Những gì nó không làm được. Baking soda không phải chất khử khuẩn có công bố, không tẩy được cặn vôi (cặn vôi cần acid), không tẩy trắng (không có tác dụng oxy hoá), không thông được cống tắc nặng. Những lời quảng cáo mẹo "baking soda tẩy mọi thứ" thường chỉ dựa vào tác dụng chà và bọt khi trộn với giấm.

Mẹo trộn baking soda với giấm: bọt nhiều, việc ít

Baking soda gặp giấm sủi bọt mạnh vì acid axetic phản ứng với bicacbonat tạo khí cacbonic, nước và natri axetat. Bọt trông rất "đang làm việc", nhưng sau phản ứng, những gì còn lại là nước muối natri axetat loãng, gần trung tính, không còn tính kiềm của baking soda lẫn tính acid của giấm. Nếu bạn cần acid để tẩy cặn vôi, dùng giấm riêng. Nếu cần chà nhẹ, dùng baking soda riêng. Trộn lại với nhau là trung hoà mất cả hai.

Mẹo đổ baking soda rồi đổ giấm xuống cống tắc cũng tương tự: bọt có thể đẩy một ít cặn lỏng, nhưng không hoà tan được tóc hay khối mỡ đặc. Với cống tắc nặng, các phương pháp cơ học như dùng dụng cụ thông cống hoặc gọi thợ an toàn hơn so với đổ nối tiếp nhiều loại hoá chất. Đặc biệt không đổ baking soda và giấm vào bình kín hay chai đậy chặt: khí cacbonic sinh ra làm tăng áp suất, có thể làm bật nắp hoặc vỡ chai.

Một trường hợp cần nhớ khác: nếu trước đó đã dùng chất thông cống chứa natri hydroxit hoặc hypoclorit, đổ giấm vào lỗ thoát lúc đó có thể gây phản ứng toả nhiệt hoặc sinh khí clo. Nguyên tắc chung không đổi: không nối tiếp các chất tẩy khác nhau trong cùng một chỗ khi chưa xả nước thật kỹ.

Soda rửa: dùng ở đâu và tránh ở đâu

Soda rửa là chất kiềm mạnh nên có phạm vi dùng hẹp hơn baking soda và cần cẩn thận hơn. Liều lượng theo hướng dẫn trên bao bì sản phẩm.

  • Hợp: tăng lực giặt cho đồ cotton bẩn nhiều, khăn lau bếp ám dầu; làm mềm nước cứng khi giặt; tẩy dầu mỡ bám trên bếp, máy hút mùi bằng inox (đeo găng).
  • Không hợp với nhôm: kiềm mạnh làm nhôm sẫm màu, rỗ và có thể sinh khí. Không ngâm nồi nhôm, khay nhôm, mâm nhôm.
  • Không hợp với len, lụa: sợi protein bị kiềm làm yếu và xơ.
  • Không hợp với gỗ sơn, gỗ đánh dầu, sàn gỗ: làm mờ lớp hoàn thiện, nổi lông gỗ.
  • Không hợp với bề mặt sơn ô tô, kính có lớp phủ: có thể làm hỏng lớp phủ.
  • Không trộn với acid tẩy cặn: trung hoà nhau, toả nhiệt, mất tác dụng.

Bột soda rửa bắn vào mắt nguy hiểm hơn baking soda nhiều: rửa ngay bằng nước sạch chảy liên tục trong nhiều phút và đến cơ sở y tế. Đeo găng khi ngâm tay lâu trong dung dịch soda rửa.

An toàn: nhầm lẫn trong bếp và chuyện dùng baking soda như thuốc

Hai loại bột trắng trong bếp và trong góc giặt giũ rất dễ nhầm, nhất là khi đã chiết ra lọ không nhãn. Soda rửa cấp công nghiệp lỡ cho vào đồ ăn gây bỏng niêm mạc miệng, họng và dạ dày. Cách phòng đơn giản: giữ trong bao bì gốc, nếu chiết thì dán nhãn rõ, cất đồ tẩy rửa tách khỏi đồ bếp, không dùng lọ gia vị cũ để đựng.

Baking soda đôi khi được truyền tai dùng để chữa ợ chua, đau dạ dày hay "kiềm hoá cơ thể". Uống lượng lớn natri bicacbonat có thể gây rối loạn điện giải, kiềm chuyển hoá, và đã có báo cáo y khoa về biến chứng nặng. Người có bệnh tim, thận, tăng huyết áp, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ càng không nên tự dùng. Mọi việc dùng baking soda như thuốc cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.

Trẻ ăn phải một lượng nhỏ baking soda thường chỉ gây buồn nôn; ăn nhiều hoặc nuốt phải soda rửa thì không gây nôn, cho súc miệng, gọi cấp cứu 115 hoặc trung tâm chống độc và mang theo bao bì sản phẩm.

Đọc nhãn khi mua: cấp thực phẩm, cấp công nghiệp và dạng sản phẩm

Cùng một chất nhưng bán ở nhiều nơi, nhiều cấp độ tinh khiết. Những điểm dưới đây giúp bạn biết mình đang cầm loại nào và dùng vào đâu.

  • Cấp thực phẩm: bao bì ghi rõ dùng cho thực phẩm, có thông tin cơ sở sản xuất, số lô, hạn dùng, thường kèm mã INS 500(ii) cho baking soda. Đây là loại duy nhất nên dùng trong bếp.
  • Cấp công nghiệp hoặc kỹ thuật: thường đóng bao lớn, ghi độ tinh khiết theo phần trăm, bán ở cửa hàng hoá chất hoặc vật tư làm xà phòng. Có thể lẫn tạp chất, không dùng cho đồ ăn, chỉ dùng tẩy rửa.
  • Dạng "bột tẩy đa năng": nhiều sản phẩm bán dưới tên chung chung có thể là soda rửa, baking soda, percarbonat hoặc hỗn hợp. Đọc phần thành phần để biết chính xác; tên thương mại không cho biết hoạt chất.
  • Soda rửa dạng ngậm nước và dạng khan: dạng tinh thể ngậm nước (decahydrat) chứa nhiều nước trong tinh thể nên nhẹ hơn về lượng hoạt chất trên mỗi thìa so với dạng bột khan. Hai dạng không đổi liều một đổi một được; theo hướng dẫn trên chính bao bì.
  • Thuốc muối trong nhà thuốc: natri bicacbonat bán như thuốc có hàm lượng và chỉ định riêng; đó là thuốc, dùng theo hướng dẫn của dược sĩ, không phải bột tẩy rửa.

Nếu nhãn chỉ ghi "soda" không kèm tên hoá học, đừng đoán. Hỏi người bán tên hoá học đầy đủ hoặc chọn sản phẩm có nhãn rõ ràng.

Vì sao dân gian gọi chung là "sô-đa" và hệ quả

Trong tiếng Việt đời thường, chữ "sô-đa" được dùng cho ít nhất ba thứ: nước có ga, baking soda trong bếp và soda rửa trong cửa hàng hoá chất. Chưa kể xút, tức natri hydroxit, trong tiếng Anh gọi là caustic soda, nghĩa đen là "sô-đa ăn da", nên hàng nhập đôi khi cũng mang chữ soda. Sự lẫn lộn tên gọi này không chỉ gây nhầm khi đọc mẹo vặt trên mạng mà còn gây nhầm khi mua hàng: một người tìm "sô-đa" để tẩy dầu bếp có thể được bán natri cacbonat, natri hydroxit hoặc baking soda, ba chất có mức nguy hiểm chênh lệch rất xa.

Vì vậy, khi đọc một mẹo tẩy rửa hay hỏi mua ở cửa hàng, hãy dùng tên hoá học: natri bicacbonat, natri cacbonat, natri hydroxit. Một mẹo ghi "pha sô-đa với nước nóng tẩy dầu" mà thật ra là xút có thể gây bỏng nặng nếu người làm theo tưởng đó là baking soda dịu nhẹ. Tên chính xác là lớp bảo vệ đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

Baking soda và bột nở có phải là một không?

Không. Bột nở trộn sẵn, baking powder, gồm baking soda cộng một hoặc vài chất acid và tinh bột. Khi gặp nước hoặc nhiệt, acid phản ứng với baking soda tạo khí làm nở bánh. Baking soda nguyên chất cần có nguyên liệu acid trong công thức như sữa chua, mật mía mới làm bánh nở đều.

Có dùng baking soda đánh răng hằng ngày được không?

Một số kem đánh răng có natri bicacbonat như chất chà nhẹ. Tự dùng bột baking soda nguyên chất hằng ngày có thể quá thô với men răng và nướu nhạy cảm, lại không có fluoride. Nên hỏi nha sĩ trước khi dùng thay kem đánh răng.

Soda rửa có thay được bột giặt không?

Không hoàn toàn. Soda rửa làm mềm nước và cắt dầu nhưng không có chất hoạt động bề mặt để cuốn bẩn đi, không có enzyme hay chất tẩy oxy. Nó hợp làm chất bổ trợ cho chất giặt, nhất là ở vùng nước cứng, hơn là thay thế.

Vì sao tay bị rát khi giặt đồ bằng soda?

Dung dịch soda rửa có độ kiềm cao, kéo lớp lipid bảo vệ trên da và làm protein trên bề mặt da bị biến đổi nhẹ, gây khô và rát. Đeo găng, rửa tay bằng nước sạch sau khi làm và bôi kem dưỡng. Da bị nứt, đỏ kéo dài nên đi khám da liễu.

Baking soda có diệt được vi khuẩn, nấm mốc không?

Baking soda không phải chất khử khuẩn có công bố cho bề mặt trong nhà. Môi trường kiềm nhẹ có thể ức chế một số nấm ở mức độ nhất định trong nghiên cứu, nhưng không đủ tin cậy để thay chất khử khuẩn khi cần làm sạch vệ sinh theo hướng dẫn y tế.

Làm sao phân biệt hai loại bột khi đã mất nhãn?

Không nên nếm hay ngửi để phân biệt. Nếu không chắc chắn, tốt nhất bỏ đi theo hướng dẫn xử lý rác của địa phương và mua lại bao bì có nhãn. Từ nay chiết ra lọ nào thì dán nhãn lọ đó ngay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138