Chất bảo quản nhả formaldehyde là nhóm chất được thêm vào mỹ phẩm, sau đó phân huỷ dần trong sản phẩm và giải phóng một lượng nhỏ formaldehyde để diệt vi sinh vật. Tên hay gặp gồm DMDM hydantoin, imidazolidinyl urea, diazolidinyl urea, bronopol, sodium hydroxymethylglycinate. Chúng hiệu quả và rẻ, nhưng là nguyên nhân dị ứng tiếp xúc quen thuộc ở phòng khám da liễu, và formaldehyde bản thân là chất gây ung thư khi hít phải ở mức phơi nhiễm nghề nghiệp.
Điều đó không có nghĩa một chai dầu gội có DMDM hydantoin là nguy hiểm. Lượng formaldehyde tự do trong sản phẩm rất thấp so với môi trường công nghiệp. Nhưng người đã bị dị ứng formaldehyde thì phải biết cách nhận ra cả nhóm này trên nhãn. Bài viết đi qua cơ chế, danh sách tên, quy định ghi nhãn mới ở châu Âu và cách chọn sản phẩm.
Cơ chế: vì sao lại "nhả" thay vì cho thẳng formaldehyde
Formaldehyde là một trong những chất diệt vi sinh vật mạnh và phổ rộng nhất, từng được dùng trực tiếp trong mỹ phẩm, sơn móng và dung dịch bảo quản. Nhưng ở dạng tự do, nó bay hơi, có mùi hắc, gây kích ứng mắt, mũi và là chất gây mẫn cảm da mạnh. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp formaldehyde vào Nhóm 1, gây ung thư ở người, chủ yếu dựa trên ung thư vòm họng ở người phơi nhiễm qua đường hô hấp trong công nghiệp; kết luận này được công bố giữa thập niên 2000.
Các chất nhả formaldehyde giải quyết vấn đề kỹ thuật bằng cách giữ formaldehyde ở dạng liên kết. Khi có nước, theo thời gian và nhiệt độ, phân tử chất bảo quản dần thuỷ phân, nhả ra từng lượng nhỏ formaldehyde. Lượng này đủ để kìm vi sinh vật xâm nhập trong suốt thời gian dùng, nhưng thấp hơn nhiều so với cho formaldehyde trực tiếp.
Hệ quả là lượng formaldehyde tự do trong sản phẩm không cố định: nó tăng khi sản phẩm để lâu, để nơi nóng, hoặc pH thay đổi. Đây là lý do quy định mới ở châu Âu yêu cầu cảnh báo dựa trên tổng lượng formaldehyde có thể giải phóng, không chỉ lượng tự do đo được tại một thời điểm.
Danh sách tên trên nhãn cần nhận ra
Người đã được xác định dị ứng formaldehyde thường được bác sĩ dặn tránh cả nhóm chất nhả formaldehyde. Bảng dưới gom các tên hay gặp. Tình trạng pháp lý ghi theo hiểu biết chung; khi cần chính xác cho thị trường cụ thể hãy tra danh mục hiện hành.
| Tên INCI | Tên gọi khác, ghi chú | Nơi hay gặp |
|---|---|---|
| DMDM hydantoin | Dimethylol dimethyl hydantoin | Dầu gội, dầu xả, sữa tắm |
| Imidazolidinyl urea | Có thể gặp tên thương mại cũ | Kem dưỡng, sản phẩm trang điểm |
| Diazolidinyl urea | Nhả formaldehyde nhiều hơn imidazolidinyl urea | Kem, sữa dưỡng thể, mỹ phẩm màu |
| 2-Bromo-2-nitropropane-1,3-diol | Bronopol | Sản phẩm rửa trôi, khăn ướt; cũng dùng trong công nghiệp |
| 5-Bromo-5-nitro-1,3-dioxane | Bronidox | Sản phẩm rửa trôi |
| Sodium hydroxymethylglycinate | Gốc glycine | Dầu gội, sữa rửa mặt |
| Quaternium-15 | Đã bị loại khỏi danh mục chất bảo quản được phép ở EU | Sản phẩm cũ, một số hàng nhập |
| Methenamine | Hexamethylenetetramine | Ít gặp trong mỹ phẩm hiện nay |
Formaldehyde ở dạng tự do (formaldehyde, formalin, methylene glycol) đã bị loại khỏi danh mục chất bảo quản và bị hạn chế rất chặt trong mỹ phẩm ở EU sau khi được xếp loại là chất gây ung thư theo hệ thống phân loại hoá chất của khối này. Một số sản phẩm làm cứng móng ở các thị trường khác vẫn có thể còn; hãy đọc kỹ thành phần nếu mua hàng xách tay.
Quy định ghi nhãn "chứa formaldehyde" ở EU đã thay đổi
Trước đây, EU yêu cầu sản phẩm có chất nhả formaldehyde phải ghi cảnh báo "chứa formaldehyde" khi nồng độ formaldehyde trong sản phẩm hoàn chỉnh vượt 0,05%. Ngưỡng này bị giới da liễu cho là quá cao để bảo vệ người đã mẫn cảm, vì nhiều người phản ứng ở mức thấp hơn nhiều.
Năm 2022, EU sửa quy định: cảnh báo phải ghi khi tổng lượng formaldehyde được giải phóng đạt từ 0,001% trở lên, tức 10 phần triệu, áp dụng cho mọi sản phẩm chứa chất nhả formaldehyde. Quy định có lộ trình chuyển tiếp: sản phẩm mới đưa ra thị trường phải tuân thủ từ giữa năm 2024, còn sản phẩm đã có trên kệ được thêm thời gian đến giữa năm 2026. Con số 0,001% thấp hơn ngưỡng cũ năm mươi lần, nên phần lớn sản phẩm có chất nhả formaldehyde bán ở EU giờ sẽ mang dòng cảnh báo.
Ở Việt Nam và ASEAN, các chất nhả formaldehyde vẫn nằm trong danh mục chất bảo quản được phép với mức trần riêng cho từng chất, và có yêu cầu ghi cảnh báo theo ngưỡng của ASEAN. ASEAN thường cập nhật theo EU sau một thời gian, nên mức ngưỡng và lộ trình có thể khác. Khi cần dẫn chính xác, hãy tra phụ lục chất bảo quản hiện hành của Hiệp định mỹ phẩm ASEAN.
Nguy cơ thật sự nằm ở đâu
Dị ứng tiếp xúc là mối lo chính. Formaldehyde là chất gây mẫn cảm mạnh. Người đã mẫn cảm có thể phản ứng với lượng nhỏ từ dầu gội, sữa tắm, kem dưỡng có chất nhả formaldehyde, biểu hiện bằng viêm da ở mặt, cổ, mí mắt, tay. Đây là lý do formaldehyde và các chất nhả của nó có trong bộ thử áp da tiêu chuẩn.
Ung thư liên quan đến đường hít ở mức nghề nghiệp. Kết luận của IARC dựa chủ yếu trên phơi nhiễm qua đường thở trong nhà máy, phòng giải phẫu, xưởng gỗ, với nồng độ cao và kéo dài. Lượng formaldehyde từ một chai dầu gội có chất nhả rất khác về đường tiếp xúc lẫn liều lượng.
Duỗi tóc keratin là ngoại lệ đáng chú ý. Một số sản phẩm duỗi, phục hồi tóc kiểu keratin chứa formaldehyde hoặc chất nhả formaldehyde ở nồng độ cao, rồi được làm nóng bằng máy là tóc ở hơn hai trăm độ. Khi đó formaldehyde bay hơi thành khí ngay trước mặt thợ và khách. Đây là tình huống phơi nhiễm qua đường thở đáng lo, đã được nhiều cơ quan quản lý cảnh báo.
Bronopol còn một vấn đề riêng. Khi có mặt các amin trong công thức, bronopol có thể góp phần tạo nitrosamine, một nhóm chất cần kiểm soát. Vì vậy các quy định thường yêu cầu không dùng bronopol cùng những thành phần có khả năng tạo nitrosamine.
Với người chưa mẫn cảm, rủi ro là thấp. Phần lớn người dùng sản phẩm có chất nhả formaldehyde mà không gặp vấn đề. Nhưng một khi đã mẫn cảm, tình trạng này thường kéo dài, nên người có tiền sử chàm, viêm da cơ địa có lý do để thận trọng hơn.
Các chất trong nhóm không giống hệt nhau
Dù được gom chung một nhóm, các chất nhả formaldehyde khác nhau về tốc độ và lượng formaldehyde giải phóng. Diazolidinyl urea và quaternium-15 thường được mô tả là nhả nhiều hơn, imidazolidinyl urea nhả ít hơn, còn DMDM hydantoin ở mức trung gian. Lượng giải phóng thực tế còn phụ thuộc pH, nhiệt độ bảo quản, thời gian sản phẩm nằm trên kệ và các thành phần khác trong công thức, nên không có con số cố định áp được cho mọi sản phẩm.
Một chi tiết ít được nói đến: có người dị ứng với chính phân tử chất bảo quản chứ không phải với formaldehyde. Trong thử áp da, có trường hợp dương tính với imidazolidinyl urea hay diazolidinyl urea nhưng âm tính với formaldehyde, và ngược lại. Vì vậy bác sĩ da liễu thường thử cả formaldehyde lẫn từng chất nhả trong bộ thử, rồi đưa lời khuyên tránh theo kết quả cụ thể, có khi chỉ một hai chất, có khi cả nhóm.
Điều này giải thích tại sao lời khuyên chung "tránh hết chất nhả formaldehyde" đôi khi là quá tay với người này nhưng lại đúng với người khác. Nếu bạn chưa từng thử áp da, đừng vội áp danh sách dài nhất cho mình; nếu đã có kết quả, hãy làm theo đúng danh sách bác sĩ đưa, vì nó được cá nhân hoá cho cơ địa của bạn.
Nếu bạn đã được xác định dị ứng formaldehyde
Bác sĩ da liễu sau khi có kết quả thử áp da thường đưa danh sách chất cần tránh. Các bước thực hành hằng ngày như sau.
- Chụp lại danh sách tên chất nhả formaldehyde trong bảng ở trên, lưu trong điện thoại để đối chiếu khi mua sắm.
- Đọc thành phần mọi sản phẩm lưu lại trên da trước, vì chúng tiếp xúc lâu nhất: kem dưỡng, sữa dưỡng thể, kem nền, kem chống nắng.
- Sau đó đến sản phẩm rửa trôi: dầu gội, dầu xả, sữa tắm. Nhiều người dị ứng formaldehyde phản ứng ở vùng mí mắt và cổ do dầu gội.
- Cẩn thận với dịch vụ làm tóc, làm móng: hỏi thành phần của sản phẩm duỗi, uốn, làm cứng móng; tránh dịch vụ duỗi keratin không rõ thành phần.
- Nhớ rằng formaldehyde còn có trong môi trường khác như vải chống nhăn, keo dán gỗ, chất tẩy rửa công nghiệp; bác sĩ sẽ hướng dẫn mức độ cần tránh tuỳ mức phản ứng của bạn.
Đừng tự chẩn đoán dị ứng formaldehyde chỉ vì nổi mẩn sau khi dùng một sản phẩm có DMDM hydantoin. Có rất nhiều chất khác trong cùng sản phẩm có thể là thủ phạm, và việc tránh cả một nhóm chất không cần thiết sẽ làm việc mua sắm khó khăn vô ích.
Xu hướng thay thế và cách nhìn cân bằng
Trong khoảng hai thập niên gần đây, nhiều nhà sản xuất lớn đã giảm hoặc loại bỏ chất nhả formaldehyde khỏi công thức, chuyển sang phenoxyethanol, acid hữu cơ, nhóm glycol đa chức năng. Lý do một phần là áp lực từ người tiêu dùng, một phần là quy định ghi nhãn ngày càng chặt. Tuy vậy, chất nhả formaldehyde vẫn còn trong nhiều sản phẩm rửa trôi giá phổ thông vì chúng hiệu quả với chi phí thấp và hoạt động tốt ở pH trung tính.
Cách nhìn cân bằng là: đây không phải nhóm chất "độc" cần hoảng sợ, mà là nhóm có hồ sơ gây dị ứng rõ ràng, được quản lý bằng mức trần và cảnh báo. Người chưa từng có vấn đề có thể tiếp tục dùng sản phẩm mình hợp. Người có da nhạy cảm, có tiền sử chàm hoặc đã bị dị ứng thì nên chủ động tránh, và nhãn mác ngày càng giúp việc đó dễ hơn.
Nếu bạn làm nghề tóc, nghề móng hoặc làm việc với hoá chất, nên chú ý đến thông gió, găng tay và thành phần sản phẩm dùng hằng ngày. Phơi nhiễm nghề nghiệp kéo dài mới là tình huống mà nguy cơ từ formaldehyde đáng kể nhất.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm có DMDM hydantoin có gây ung thư không?
Không có bằng chứng dùng dầu gội, sữa tắm có DMDM hydantoin ở nồng độ được phép gây ung thư. Kết luận về formaldehyde gây ung thư liên quan đến hít phải ở mức phơi nhiễm nghề nghiệp. Mối lo chính với nhóm này là dị ứng tiếp xúc ở người đã mẫn cảm.
Làm sao biết sản phẩm có chất nhả formaldehyde nếu nhãn không cảnh báo?
Đọc bảng thành phần và đối chiếu với danh sách tên như DMDM hydantoin, imidazolidinyl urea, diazolidinyl urea, bronopol, sodium hydroxymethylglycinate. Cảnh báo phụ thuộc ngưỡng của từng thị trường nên không phải sản phẩm nào cũng ghi.
Dị ứng formaldehyde có khỏi được không?
Mẫn cảm tiếp xúc thường kéo dài nhiều năm, có khi suốt đời. Cách kiểm soát là tránh tiếp xúc với chất gây dị ứng. Khi tránh đúng, da thường hồi phục; bác sĩ da liễu có thể hỗ trợ điều trị đợt viêm.
Duỗi tóc keratin có an toàn không?
Tuỳ sản phẩm. Loại chứa formaldehyde hoặc chất nhả formaldehyde nồng độ cao, khi là nóng, tạo khí formaldehyde mà thợ và khách hít phải. Nên hỏi rõ thành phần, chọn nơi thông thoáng, và người mang thai nên hỏi bác sĩ trước.
Chất nhả formaldehyde có trong khăn ướt trẻ em không?
Một số khăn ướt từng dùng bronopol hay chất tương tự, nhưng nhiều sản phẩm hiện nay chuyển sang phenoxyethanol hoặc acid hữu cơ. Đọc bảng thành phần trên bao bì để biết chính xác.
Formaldehyde trong mỹ phẩm và formaldehyde trong đồ gỗ có giống nhau không?
Cùng một chất, nhưng đường tiếp xúc khác. Đồ gỗ công nghiệp phát thải formaldehyde vào không khí trong nhà, ảnh hưởng đường thở. Mỹ phẩm có chất nhả formaldehyde chủ yếu tiếp xúc qua da với lượng nhỏ, mối lo chính là dị ứng.