Kali nitrat (potassium nitrate) là hoạt chất chống ê buốt phổ biến nhất trong kem đánh răng cho răng nhạy cảm, hoạt động bằng cách làm dịu các sợi thần kinh bên trong ngà răng để chúng ít phản ứng với lạnh, nóng, ngọt hay chua. Nồng độ thường gặp là 5%, và tác dụng không đến ngay: phần lớn người dùng cần khoảng hai tuần chải đều mới thấy đỡ rõ.
Kali nitrat không sửa được nguyên nhân gây ê buốt, chỉ làm giảm cảm giác. Ê buốt có thể đến từ ngà lộ do tụt lợi hay mòn cổ răng, nhưng cũng có thể là dấu hiệu sâu răng, nứt răng hay viêm tuỷ, những thứ cần nha sĩ xử lý. Bài này giải thích cơ chế, cách dùng để có tác dụng, những hoạt chất chống ê buốt khác, và các dấu hiệu không nên tự xử lý bằng kem đánh răng.
Vì sao răng ê buốt: thuyết thuỷ động học
Bên dưới lớp men cứng là ngà răng, một mô chứa hàng chục nghìn ống nhỏ trên mỗi milimet vuông chạy từ bề mặt vào tới tuỷ. Trong ống có dịch, và ở đầu phía tuỷ có các sợi thần kinh. Khi men ở thân răng hoặc lớp xi măng mỏng ở chân răng bị mất đi, miệng các ống ngà lộ ra ngoài.
Thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất để giải thích ê buốt là thuyết thuỷ động học: kích thích lạnh, nóng, ngọt, chua hoặc luồng hơi làm dịch trong ống ngà dịch chuyển đột ngột, kéo theo sợi thần kinh phía trong và tạo ra cảm giác buốt nhói, ngắn, hết ngay khi kích thích mất đi. Đó là kiểu đau đặc trưng của ê buốt ngà, khác với cơn đau âm ỉ kéo dài của viêm tuỷ.
Nguyên nhân phổ biến khiến ngà lộ ra gồm tụt lợi theo tuổi hoặc do bệnh nha chu, chải răng quá mạnh với bàn chải lông cứng, mòn răng do acid từ đồ uống chua hoặc trào ngược dạ dày, nghiến răng. Ê buốt cũng hay xuất hiện tạm thời sau cạo vôi, sau tẩy trắng răng hoặc sau khi trám.
Từ cơ chế đó có hai hướng giảm ê buốt: làm thần kinh bớt nhạy, hoặc bít miệng ống ngà để dịch không dịch chuyển. Kali nitrat thuộc hướng thứ nhất.
Kali nitrat làm dịu thần kinh như thế nào
Khi bạn chải răng bằng kem có kali nitrat, ion kali khuếch tán dần qua các ống ngà vào gần đầu sợi thần kinh. Sự gia tăng nồng độ kali ở môi trường xung quanh làm màng tế bào thần kinh bị khử cực một phần và khó trở về trạng thái nghỉ, nên sợi thần kinh khó phát ra tín hiệu khi có kích thích. Nói cách khác, kích thích vẫn còn, nhưng thần kinh bớt “báo động”.
Vì ion kali cần thời gian để tích luỹ đủ trong ống ngà, tác dụng đến từ từ. Các nghiên cứu và hướng dẫn sản phẩm thường nói tới mốc khoảng hai tuần, và hiệu quả tăng dần khi dùng tiếp. Ngưng dùng thì ion kali dần bị rửa trôi và cảm giác ê buốt có thể quay lại.
Phần nitrat trong muối không phải phần hoạt động chính; một số sản phẩm dùng muối kali khác như kali citrat hay kali clorid với cùng lập luận về ion kali. Nồng độ 5% kali nitrat là mức phổ biến; ở Mỹ đây là hoạt chất và nồng độ đã được quy định trong nhóm sản phẩm chống ê buốt răng không kê đơn từ lâu, và nhãn ở đó thường kèm lời dặn không dùng quá bốn tuần nếu chưa có ý kiến nha sĩ.
Lời dặn đó không phải vì kali nitrat độc khi dùng lâu, mà để người dùng không che giấu một vấn đề cần điều trị.
Kali nitrat và các hoạt chất chống ê buốt khác
Trên thị trường có nhiều cách tiếp cận. Bảng dưới phân theo cơ chế để bạn đọc nhãn dễ hơn.
| Hoạt chất trên nhãn | Cơ chế | Tốc độ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Potassium Nitrate | Làm dịu thần kinh | Vài tuần | Phổ biến nhất, thường kèm fluoride |
| Stannous Fluoride | Bít ống ngà bằng lớp kết tủa chứa thiếc | Có thể nhanh hơn | Kèm lợi ích chống viêm nướu; có thể gây ố nhẹ |
| Arginine kết hợp Calcium Carbonate | Tạo lớp lắng bít ống ngà | Có thể thấy sau một thời gian ngắn | Thường có hướng dẫn thoa trực tiếp lên vùng ê |
| Calcium Sodium Phosphosilicate | Hạt thuỷ tinh hoạt tính tạo lớp khoáng phủ ống ngà | Vài ngày đến vài tuần | Ít phổ biến ở Việt Nam hơn |
| Hydroxyapatite | Lắng hạt khoáng vào miệng ống ngà | Vài tuần | Thường không kèm fluoride |
| Strontium Chloride, Strontium Acetate | Bít ống ngà | Vài tuần | Nay ít gặp hơn trước |
Nếu dùng đều một loại trong khoảng một tháng mà không thấy đỡ, việc đổi sang loại cơ chế khác có thể hợp lý, nhưng trước đó nên để nha sĩ khám xem ê buốt có đúng là ê buốt ngà hay không.
Dùng kem kali nitrat sao cho có tác dụng
Cùng một tuýp kem, cách dùng khác nhau cho kết quả khác nhau. Gợi ý cho người lớn:
- Chải hai lần mỗi ngày, mỗi lần hai phút, đều đặn mỗi ngày. Kali nitrat cần tích luỹ, chải cách quãng sẽ khó thấy hiệu quả.
- Dùng bàn chải lông mềm, chải nhẹ theo chuyển động nhỏ, không chà ngang mạnh ở cổ răng.
- Sau khi chải, nhổ bọt, không súc nhiều nước để hoạt chất lưu lại lâu hơn.
- Có thể chấm một chút kem lên vùng ê bằng đầu ngón tay sạch sau khi chải buổi tối, để nguyên đó, nếu hướng dẫn trên nhãn cho phép.
- Không chải ngay sau khi ăn uống đồ chua như nước cam, nước ngọt có ga; chờ khoảng ba mươi phút để men cứng lại.
- Kiên nhẫn ít nhất hai tuần; nếu sau khoảng bốn tuần chưa đỡ hoặc nặng lên, đi khám.
Với ê buốt sau tẩy trắng, nhiều nha sĩ khuyên bắt đầu dùng kem chống ê buốt từ vài ngày trước và trong suốt liệu trình. Hãy hỏi nha sĩ đang thực hiện tẩy trắng cho bạn.
Thói quen giúp hoạt chất làm việc dễ hơn
Đổi bàn chải lông mềm và chải nhẹ tay. Lực chải mạnh với lông cứng là nguyên nhân thường gặp gây mòn cổ răng và tụt lợi, tức là đang mở thêm ống ngà trong khi kem cố làm dịu chúng. Bàn chải điện có cảm biến lực có thể giúp người quen chải mạnh.
Giảm số lần tiếp xúc với acid. Nước ngọt có ga, nước tăng lực, nước chanh, giấm, trái cây chua ngậm lâu trong miệng làm mềm bề mặt răng. Uống bằng ống hút, uống trong bữa ăn thay vì nhấm nháp cả ngày, và súc miệng bằng nước lọc sau đó.
Không chải ngay sau khi nôn hoặc ợ chua. Acid dạ dày rất mạnh; súc bằng nước lọc rồi chờ một lúc mới chải. Người hay trào ngược nên đi khám tiêu hoá, vì đây là nguyên nhân mòn răng kéo dài.
Để ý thói quen nghiến răng. Nghiến hay siết răng về đêm có thể gây nứt men vùng cổ răng và làm răng nhạy cảm. Nha sĩ có thể đánh giá và đề xuất máng bảo vệ.
Dùng nước ấm khi đánh răng. Trong thời gian răng đang nhạy cảm, nước quá lạnh khi súc miệng có thể gây buốt và khiến bạn chải vội, bỏ sót vùng cần làm sạch.
Khám định kỳ. Nha sĩ có thể phủ vecni fluor, dùng vật liệu bít ống ngà tại ghế hay trám cổ răng bị mòn sâu, những biện pháp bền hơn kem đánh răng.
Những hiểu lầm về kem chống ê buốt
Hiểu lầm thứ nhất: “kem chống ê buốt chữa được răng ê”. Kali nitrat chỉ làm dịu cảm giác trong thời gian bạn dùng; ống ngà vẫn lộ, lợi vẫn tụt nếu nguyên nhân còn. Dùng kem là quản lý triệu chứng, không phải điều trị gốc. Vì vậy, kể cả khi đã đỡ, bạn vẫn nên để nha sĩ xem nguyên nhân là gì.
Hiểu lầm thứ hai: “thấy ê thì dùng vài hôm, hết ê thì thôi”. Với hoạt chất cần tích luỹ như kali nitrat, dùng ngắt quãng gần như không có tác dụng. Nếu chọn dùng, hãy dùng đều ít nhất vài tuần rồi mới đánh giá.
Hiểu lầm thứ ba: “càng nhiều kem càng nhanh đỡ”. Lượng kem bằng hạt đậu đến dài bằng mặt lông bàn chải là đủ cho người lớn. Tăng lượng không làm ion kali đi vào ống ngà nhanh hơn đáng kể, chỉ tốn kem và nhiều bọt hơn.
Hiểu lầm thứ tư: “kem chống ê buốt dành cho người lớn tuổi”. Ê buốt gặp ở nhiều lứa tuổi, kể cả người trẻ uống nhiều đồ chua, chải răng mạnh hoặc vừa tẩy trắng. Ngược lại, người lớn tuổi ê buốt cũng không nên mặc định là do tuổi, vì sâu chân răng ở nhóm này khá phổ biến và cần được phát hiện sớm.
Ê buốt nào không nên tự xử lý bằng kem đánh răng
Đau kéo dài sau khi hết kích thích. Ê buốt ngà thường hết trong vài giây. Nếu cơn đau kéo dài hàng phút sau khi uống lạnh hoặc nóng, có thể tuỷ răng đang bị viêm.
Đau tự nhiên, đau về đêm, đau lan lên tai, thái dương. Đây không phải kiểu đau của ê buốt ngà. Cần đi khám sớm.
Đau khi cắn, nhai một vị trí. Có thể là nứt răng, miếng trám hỏng hoặc sâu răng. Kem đánh răng không xử lý được.
Ê buốt chỉ ở một răng. Ê buốt ngà do tụt lợi hay mòn thường ở nhiều răng. Một răng riêng lẻ ê nhiều nên được kiểm tra.
Có lỗ, vết đen, sưng nướu hoặc mủ. Dấu hiệu của sâu răng hoặc nhiễm trùng. Cần nha sĩ điều trị.
Ê buốt xuất hiện sau khi trám, bọc răng hay điều trị gần đây. Ê nhẹ vài ngày đầu có thể bình thường, nhưng nếu kéo dài, tăng dần hoặc đau khi cắn, hãy báo lại cho nha sĩ đã điều trị. Miếng trám quá cao hay chưa kín cần được chỉnh, và kem đánh răng không thay được việc đó. Mang theo thông tin về lần điều trị trước giúp nha sĩ đánh giá nhanh hơn.
Trẻ em ê buốt. Nhiều sản phẩm chống ê buốt không dành cho trẻ dưới một độ tuổi nhất định. Trẻ ê buốt cần được nha sĩ khám để tìm nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp
Kem kali nitrat có dùng thay kem đánh răng thường được không?
Đa số kem chống ê buốt có chứa cả fluoride nên có thể dùng thay kem thường, chải hai lần mỗi ngày. Hãy kiểm tra trên nhãn có tên muối fluoride. Nếu sản phẩm không có fluoride, nên hỏi nha sĩ về cách phối hợp.
Ngưng dùng kem chống ê buốt thì có bị ê lại không?
Có thể. Kali nitrat làm dịu thần kinh trong thời gian bạn dùng; khi ngưng, ion kali dần bị rửa trôi. Nếu nguyên nhân như tụt lợi hay mòn cổ răng vẫn còn, ê buốt có thể quay lại. Nha sĩ có thể đề xuất biện pháp bền hơn như phủ vecni hoặc trám cổ răng.
Phụ nữ mang thai bị ê buốt có dùng kem kali nitrat được không?
Thay đổi nội tiết khi mang thai làm nướu dễ viêm và răng dễ nhạy cảm. Lượng hoạt chất nuốt phải khi chải đúng cách là nhỏ, nhưng tốt nhất hãy hỏi nha sĩ hoặc bác sĩ, đồng thời đi khám để loại trừ sâu răng.
Ê buốt sau khi cạo vôi có cần dùng kem chống ê buốt không?
Ê buốt nhẹ sau cạo vôi thường giảm dần trong vài ngày đến vài tuần khi nướu lành. Kem chống ê buốt có thể giúp dễ chịu hơn trong thời gian này. Nếu ê nhiều hoặc kéo dài, báo lại cho nha sĩ.
Kem chống ê buốt có làm mòn răng không?
Kem chống ê buốt thường có độ mài thấp. Mòn cổ răng chủ yếu do chải quá mạnh, bàn chải lông cứng hoặc acid. Chọn bàn chải mềm và chải nhẹ quan trọng hơn chọn kem.
Vì sao có người dùng kem kali nitrat mãi vẫn không đỡ?
Có thể ê buốt không phải do ngà lộ mà do sâu răng, nứt răng hay viêm tuỷ; hoặc nguyên nhân như chải mạnh, đồ uống chua, nghiến răng vẫn tiếp diễn. Trường hợp này cần nha sĩ khám để tìm đúng nguyên nhân.