HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất trong đồ tẩy rửa gia dụng

LAS trong bột giặt, nước rửa chén: linear alkylbenzene sulfonate là chất gì

LAS là chất hoạt động bề mặt chủ lực của bột giặt và nước rửa chén: tên trên nhãn, cách nó gỡ dầu mỡ, vì sao kém khi nước cứng, kích ứng da tay và phân huỷ sinh học.

Sink full of foamy water and stacked rice bowls in a family kitchen in Can Tho, a woman in yellow gloves scrubbing a greasy wok, side view, evening tungsten light

LAS, viết tắt của linear alkylbenzene sulfonate, là chất hoạt động bề mặt anion được dùng nhiều nhất trong bột giặt và là thành phần chính của nhiều loại nước rửa chén, nước lau sàn. Trên nhãn nó có thể hiện ra dưới nhiều tên: sodium dodecylbenzene sulfonate, natri dodecylbenzen sulfonat, alkylbenzene sulfonate, hoặc tên của dạng acid trước khi trung hoà là LABSA. Việc của nó là kéo dầu mỡ ra khỏi bề mặt và giữ chúng lơ lửng trong nước để bị xả đi.

LAS rẻ, tạo bọt tốt, làm sạch dầu mỡ hiệu quả và phân huỷ sinh học được, nên gần như có mặt trong mọi gia đình. Nhưng nó kém hiệu quả khi nước cứng, gây khô và kích ứng da tay khi tiếp xúc lâu. Bài viết giải thích LAS là gì, đi cùng những chất nào trong công thức, và những điều người dùng nên biết.

LAS làm sạch theo cơ chế nào

Phân tử LAS có hai đầu: một đuôi dài là chuỗi hydrocacbon gắn với vòng benzen, kỵ nước và ưa dầu; một đầu là nhóm sulfonat mang điện âm, ưa nước. Khi cho vào nước có dầu mỡ, đuôi ưa dầu cắm vào giọt dầu, đầu ưa nước quay ra ngoài. Nhiều phân tử cùng bao quanh một giọt dầu tạo thành hạt mixen, vỏ ngoài mang điện âm nên các hạt đẩy nhau và lơ lửng trong nước, không bám lại vào chén đĩa hay sợi vải. Chuyển động của tay rửa, của lồng máy giặt cung cấp năng lượng để bứt dầu ra.

LAS cũng làm giảm sức căng bề mặt của nước, giúp nước thấm sâu vào sợi vải và khe chén đĩa thay vì đọng thành giọt. Đây là lý do nước có pha chất tẩy rửa "ướt" hơn nước thường. Bọt là sản phẩm phụ của việc giảm sức căng bề mặt; nó cho người dùng cảm giác sạch nhưng không phải thước đo độ sạch. Bột giặt cho máy cửa trước thậm chí được thiết kế ít bọt vì bọt nhiều cản chuyển động của đồ giặt.

Chữ "linear", tuyến tính, trong tên gọi có lý do lịch sử. Thế hệ trước của nó là alkylbenzene sulfonate mạch nhánh, ký hiệu ABS, phân huỷ rất chậm, làm sông hồ ở nhiều nước nổi bọt trắng xoá vào những năm 1950 và 1960. Ngành tẩy rửa chuyển sang dạng mạch thẳng dễ phân huỷ sinh học hơn, và LAS trở thành tiêu chuẩn từ đó.

Các tên của LAS và những chất hoạt động bề mặt đi cùng

Một chai nước rửa chén hay một bao bột giặt hiếm khi chỉ có một chất hoạt động bề mặt. Nhà sản xuất phối nhiều loại để cân bằng độ sạch, độ dịu da và lượng bọt. Bảng dưới gom những tên thường gặp ở đồ tẩy rửa gia dụng.

Tên trên nhãnNhómVai trò thường gặp
LAS, sodium dodecylbenzene sulfonate, LABSAAnionTẩy dầu mỡ chính, tạo bọt
SLES, sodium laureth sulfate, AESAnionTạo bọt, dịu hơn LAS, chịu nước cứng tốt hơn, hay có trong nước rửa chén
Alcohol ethoxylate, AEO, C12-15 parethKhông ionTẩy dầu tốt ở nhiệt độ thấp, ít nhạy nước cứng, ít bọt
Cocamidopropyl betaine, amine oxideLưỡng tínhLàm bọt bền, giảm kích ứng da cho công thức
Xà phòng, sodium soap, acid béoAnionKiểm soát bọt trong bột giặt máy

Nhóm anion mang điện âm, không ion không mang điện, lưỡng tính mang cả hai tuỳ độ pH. Chất hoạt động bề mặt nhóm cation, mang điện dương, như amoni bậc bốn có công dụng khác: làm mềm vải, khử khuẩn. Hai nhóm anion và cation trung hoà nhau khi gặp, nên dùng nước lau sàn diệt khuẩn gốc amoni bậc bốn ngay sau nước lau thường có LAS mà không tráng có thể làm giảm tác dụng của cả hai. Với các chất hoạt động bề mặt trong mỹ phẩm như dầu gội, sữa tắm, xem danh mục chất nền mỹ phẩm của trang.

Vì sao LAS kém khi nước cứng và chất trợ giặt để làm gì

Nước cứng chứa nhiều canxi và magie. Ở nhiều vùng dùng nước giếng khoan hoặc nước có đá vôi, ion canxi và magie trong nước kết hợp với đầu sulfonat của LAS tạo muối ít tan. Phần LAS bị khoá lại không còn làm sạch, nên cần dùng nhiều sản phẩm hơn mà vẫn thấy bọt ít, quần áo cứng và xỉn.

Chất trợ giặt khoá canxi trước. Bột giặt thường có chất trợ giặt như natri cacbonat, zeolit, natri silicat, hoặc ở một số nơi là photphat. Chúng kết tủa hoặc giữ canxi, magie để LAS rảnh tay làm sạch. Photphat bị hạn chế ở nhiều nước vì gây phú dưỡng nguồn nước; quy định cụ thể tại mỗi nơi khác nhau.

Chất hoạt động bề mặt không ion bù vào. Alcohol ethoxylate không mang điện nên không bị canxi khoá. Phối LAS với nhóm không ion giúp sản phẩm ổn định hơn khi chất lượng nước thay đổi.

Cặn trắng trên quần áo tối màu. Vệt trắng trên đồ đen sau khi giặt bằng bột ở vùng nước cứng thường là muối canxi của chất tẩy rửa hoặc chất trợ giặt chưa tan hết. Hoà bột trước, dùng đúng liều, xả thêm một lần thường khắc phục được.

LAS và da tay: vì sao rửa chén nhiều bị khô, nứt

Chính khả năng kéo dầu ra khỏi bề mặt làm LAS và các chất hoạt động bề mặt anion khác kéo luôn lớp lipid bảo vệ tự nhiên trên da. Lớp màng này giữ nước cho tầng sừng; mất nó, da tay khô, ráp, nứt nẻ ở đầu ngón và kẽ tay. Người rửa chén, giặt tay nhiều lần mỗi ngày, nhất là người bán hàng ăn, người giúp việc, dễ bị viêm da tiếp xúc kích ứng. Đây thường không phải dị ứng mà là tổn thương tích luỹ do tiếp xúc lặp lại với nước và chất tẩy rửa.

Nhà sản xuất nước rửa chén giảm kích ứng bằng cách phối thêm chất lưỡng tính, chất giữ ẩm và điều chỉnh độ pH. Dù vậy, cách bảo vệ hiệu quả nhất vẫn nằm ở người dùng: đeo găng cao su có lót vải khi rửa lâu, không ngâm tay trực tiếp vào nước đậm chất tẩy, tráng sạch tay và bôi kem dưỡng sau khi làm. Pha nước rửa chén vào chậu nước thay vì bóp thẳng lên miếng rửa và chà tay trần cũng giảm lượng chất tẩy tiếp xúc với da.

Nếu da tay đỏ, rỉ dịch, nứt chảy máu hoặc ngứa nhiều không đỡ khi đã đeo găng, đó là lúc nên đi khám da liễu thay vì tự đổi hết sản phẩm này sang sản phẩm khác. Viêm da tay kéo dài có nhiều nguyên nhân và cần bác sĩ xác định.

Nuốt phải, bắn vào mắt và viên giặt cô đặc

Nước rửa chén và bột giặt có LAS thường được xếp vào nhóm kích ứng, ít độc hơn nhiều so với javel hay chất thông cống, nhưng không có nghĩa là vô hại.

  • Bắn vào mắt: gây cay, đỏ, chảy nước mắt. Rửa ngay bằng nước sạch chảy nhẹ trong nhiều phút; còn đau, mờ mắt thì đi khám.
  • Trẻ nuốt một ngụm nước rửa chén: thường gây buồn nôn, nôn, đau bụng. Không cố gây nôn vì bọt có thể sặc vào phổi. Cho trẻ súc miệng, theo dõi; nếu trẻ ho sặc, khó thở, lừ đừ hoặc nôn nhiều, gọi cấp cứu 115 hoặc liên hệ trung tâm chống độc.
  • Viên giặt dạng túi gel: chứa chất tẩy rửa cô đặc, trẻ nhỏ dễ tưởng là kẹo. Cắn vỡ có thể gây nôn nhiều, sặc, tổn thương mắt nghiêm trọng. Đây là trường hợp cần gọi cấp cứu ngay. Cất viên giặt trong hộp có khoá, trên cao.
  • Chiết nước rửa chén sang chai nước uống: thói quen mua hàng chiết lẻ rồi đựng trong chai nước ngọt cũ là nguyên nhân hay gặp của tai nạn uống nhầm. Dán nhãn rõ, dùng chai không giống chai đồ uống.
  • Bột giặt bay bụi: hít bụi bột gây hắt hơi, kích ứng mũi họng. Đổ bột nhẹ tay, không để trẻ nghịch bột.

Mang theo chai hoặc bao bì khi đến cơ sở y tế giúp bác sĩ biết chính xác thành phần.

LAS có hại cho môi trường không

LAS là một trong những hoá chất được nghiên cứu môi trường nhiều nhất vì lượng dùng khổng lồ. Trong điều kiện có oxy, như ở bể sục khí của nhà máy xử lý nước thải, LAS phân huỷ sinh học khá nhanh. Đó là lý do nó thay thế được ABS mạch nhánh. Tuy vậy, trong điều kiện thiếu oxy như bùn đáy, bể phốt, LAS phân huỷ chậm hơn nhiều.

Ở những nơi nước thải sinh hoạt đổ thẳng ra kênh rạch không qua xử lý, như còn gặp ở nhiều đô thị và vùng nông thôn Việt Nam, chất hoạt động bề mặt góp phần làm nước nổi bọt, gây hại cho sinh vật thuỷ sinh ở nồng độ cao. Vấn đề ở đây nằm ở hạ tầng xử lý nhiều hơn là ở riêng một hoá chất. Phần người dùng làm được là dùng đúng liều, không đổ thừa: lượng chất tẩy rửa vượt liều không làm sạch hơn mà chỉ thêm vào nước thải.

Những nhãn "thân thiện môi trường" thường thay một phần LAS bằng chất hoạt động bề mặt gốc thực vật như alkyl polyglucoside. Các chất này cũng có ưu điểm riêng về phân huỷ và độ dịu, nhưng không có nghĩa sản phẩm có LAS là "độc hại". Đánh giá một sản phẩm nên dựa trên toàn bộ công thức và liều dùng, không dựa trên một từ khoá.

Những hiểu lầm hay gặp về LAS

LAS là chất độc gây ung thư. Các đánh giá an toàn của nhiều cơ quan quản lý hoá chất về LAS trong sản phẩm tiêu dùng không xếp nó vào nhóm gây ung thư. Rủi ro chính của LAS với người dùng là kích ứng da và mắt khi tiếp xúc trực tiếp, đậm đặc, lặp lại. Nói nó vô hại hay nói nó độc đều không đúng; đúng là nó là một chất tẩy rửa cần dùng đúng cách.

Sản phẩm không có LAS thì không làm khô tay. Mọi chất hoạt động bề mặt đủ mạnh để tẩy dầu mỡ đều kéo theo một phần lipid trên da. Chất gốc thực vật có thể dịu hơn ở cùng nồng độ, nhưng rửa chén tay trần ba tiếng mỗi ngày thì vẫn khô tay. Găng tay vẫn là thứ bảo vệ chính.

Càng nhiều chất tẩy càng sạch. Vượt quá một mức nồng độ nhất định, thêm chất hoạt động bề mặt hầu như không làm sạch thêm mà chỉ khó xả hơn, tốn nước hơn và để lại cặn trên vải, chén đĩa. Liều ghi trên bao bì đã được tính cho mức bẩn thông thường.

Nước rửa chén đậm đặc thì pha loãng ra là y như loại thường. Một phần đúng về lượng chất hoạt động bề mặt, nhưng pha loãng tuỳ tiện có thể làm hỏng hệ bảo quản của sản phẩm, khiến dung dịch dễ bị vi sinh vật phát triển. Nếu muốn pha, pha vừa đủ dùng trong thời gian ngắn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nước rửa chén nhiều bọt chưa chắc rửa sạch hơn?

Bọt là hệ quả của việc giảm sức căng bề mặt, không phải đơn vị đo độ sạch. Một số chất tạo bọt nhiều nhưng tẩy dầu kém, một số chất không ion tẩy dầu tốt mà ít bọt. Nhà sản xuất thêm chất tạo bọt vì người dùng thích thấy bọt.

LAS và SLS có giống nhau không?

Cả hai đều là chất hoạt động bề mặt anion có đầu sulfonat hoặc sulfat, nhưng cấu trúc đuôi khác nhau. LAS có vòng benzen, thường dùng trong đồ tẩy rửa gia dụng. SLS là sodium lauryl sulfate, gặp nhiều trong cả mỹ phẩm lẫn tẩy rửa. Mức kích ứng và cách dùng khác nhau.

Có nên dùng bột giặt để rửa chén khi hết nước rửa chén không?

Không nên. Bột giặt có chất trợ giặt kiềm mạnh, chất tẩy oxy, chất làm trắng quang học, enzyme và hương liệu không dành cho đồ tiếp xúc thực phẩm, khó tráng sạch và kích ứng da tay hơn. Nước rửa chén được thiết kế riêng cho mục đích đó.

Vì sao quần áo giặt bằng bột ở nhà mới lại cứng hơn ở nhà cũ?

Rất có thể nguồn nước ở nhà mới cứng hơn, nhiều canxi và magie. Chất tẩy rửa bị khoá bớt và cặn khoáng bám vào sợi vải làm vải cứng. Dùng sản phẩm có chất trợ giặt phù hợp, đúng liều và xả kỹ hơn thường cải thiện được.

Nước rửa chén có cần tráng lại kỹ không?

Có. Lượng nhỏ chất hoạt động bề mặt còn sót trên chén đĩa được coi là ít rủi ro, nhưng vẫn nên tráng bằng nước sạch tới khi hết trơn và hết bọt. Đặc biệt với bình sữa, ly uống nước của trẻ nhỏ, việc tráng kỹ càng quan trọng.

Đổ thêm nước rửa chén vào máy giặt cho nhiều bọt có tốt không?

Không. Nước rửa chén tạo rất nhiều bọt, có thể tràn ra khỏi máy giặt, làm cảm biến hoạt động sai và cản quá trình giặt. Máy giặt cửa trước đặc biệt nhạy với bọt. Chỉ dùng chất giặt dành cho máy giặt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138