Natri hydroxit, thường gọi là xút hay xút ăn da, tên tiếng Anh sodium hydroxide hoặc caustic soda, công thức NaOH, là hoạt chất của nhiều chất thông cống dạng hạt, dạng gel và chất tẩy dầu mỡ bếp, tẩy lò nướng. Nó là kiềm mạnh: phân huỷ tóc, xà phòng hoá mỡ thành chất tan, nhờ vậy làm thông những đoạn ống bị tắc do mỡ bếp và tóc. Chính khả năng phân huỷ protein và chất béo đó khiến nó gây bỏng da, bỏng mắt sâu và nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ.
Bài viết giải thích natri hydroxit làm gì trong ống cống, nhận ra nó trên nhãn ra sao, vì sao bỏng kiềm nguy hiểm hơn bỏng acid ở mắt, những loại ống không hợp, các cặp tuyệt đối không trộn và xử trí khi gặp tai nạn. Bài không hướng dẫn tự pha chế xút từ nguyên liệu thô hay tự làm chất thông cống.
Natri hydroxit thông cống bằng cơ chế nào
Đoạn ống thoát bếp thường tắc vì mỡ: dầu ăn, nước canh có mỡ chảy xuống, nguội đi, đông lại và bám thành lớp dày, giữ thêm vụn thức ăn. Natri hydroxit phản ứng với chất béo theo phản ứng xà phòng hoá, biến mỡ thành xà phòng và glycerin tan trong nước. Ống thoát nhà tắm thì tắc chủ yếu vì tóc kết với cặn xà phòng; keratin trong tóc là protein, bị kiềm mạnh thuỷ phân và rã ra.
Phản ứng hoà tan xút trong nước toả nhiệt mạnh. Một số chất thông cống dạng hạt tận dụng điều này, có khi phối thêm vảy nhôm: nhôm gặp xút sinh nhiệt và khí hydro, tạo sủi và làm nóng chỗ tắc. Sủi bọt mạnh và nước nóng lên trong lỗ thoát là dấu hiệu phản ứng đang xảy ra, cũng là lúc nguy hiểm nhất nếu nhìn sát hay cúi mặt xuống.
Chất tẩy lò nướng và chất tẩy dầu bếp dạng xịt dùng cùng nguyên lý trên bề mặt: xà phòng hoá lớp dầu cháy để lau đi dễ. Một số sản phẩm dùng kali hydroxit, một kiềm mạnh tương tự, ghi là potassium hydroxide hoặc KOH. Mức độ nguy hiểm của hai chất trong đồ gia dụng là tương đương.
Nhận ra natri hydroxit trên bao bì
Tên hoá học. Natri hydroxit, sodium hydroxide, NaOH, caustic soda, lye, xút, xút vảy, xút hạt. Kali hydroxit ghi potassium hydroxide, KOH, caustic potash.
Biểu tượng ăn mòn. Hình thoi viền đỏ có biểu tượng chất lỏng nhỏ xuống ăn mòn bàn tay và mặt kim loại theo hệ thống GHS. Kèm câu cảnh báo như "gây bỏng da nặng và tổn thương mắt".
Thành phần đi kèm cần để ý. Một số chất thông cống dạng gel chứa cả natri hydroxit và natri hypoclorit. Nghĩa là sản phẩm vừa là kiềm mạnh vừa là chất tẩy gốc clo; đổ chất acid vào sau đó có nguy cơ sinh khí clo.
Dạng sản phẩm. Dạng hạt, dạng vảy thường đậm đặc nhất và toả nhiệt mạnh khi gặp nước. Dạng gel, dạng lỏng dễ kiểm soát hơn nhưng vẫn là chất ăn mòn. Không có dạng nào được coi là "nhẹ".
Nắp an toàn trẻ em. Sản phẩm có xút đậm đặc thường có nắp ấn xoay. Nắp hỏng hay mất thì chuyển sang giữ chai trong tủ khoá, không để trên sàn nhà tắm.
Vì sao bỏng xút nguy hiểm hơn ta tưởng
Acid mạnh gây bỏng bằng cách làm đông protein bề mặt, tạo một lớp mô chết phần nào cản hoá chất thấm sâu thêm. Kiềm mạnh như natri hydroxit thì khác: nó xà phòng hoá chất béo của màng tế bào và hoá lỏng mô, gọi là hoại tử hoá lỏng, nên tiếp tục thấm sâu cho tới khi bị rửa sạch hoặc trung hoà hết. Vì thế bỏng xút ban đầu có thể không đau dữ dội, cảm giác trơn nhờn như xà phòng trên da, khiến người bị nạn chủ quan, trong khi tổn thương vẫn đang lan xuống dưới.
Ở mắt, đây là một cấp cứu thực sự. Kiềm mạnh có thể thấm qua giác mạc vào bên trong nhãn cầu trong thời gian ngắn và gây tổn thương vĩnh viễn, kể cả mù. Thời gian từ lúc bắn vào tới lúc bắt đầu rửa nước là yếu tố quyết định nhất. Không có thuốc nhỏ mắt hay mẹo nào thay được việc rửa ngay bằng thật nhiều nước sạch.
Nuốt phải xút, kể cả lượng nhỏ, có thể gây bỏng thực quản, dẫn tới hẹp thực quản về sau. Tai nạn này được ghi nhận nhiều ở trẻ nhỏ và ở những gia đình chiết xút sang chai nước uống. Đây là lý do mọi sản phẩm có natri hydroxit đậm đặc phải giữ trong chai gốc, có nắp an toàn, cất ở nơi trẻ không với tới.
Ống và bề mặt nào không hợp với xút
Xút ăn mòn cả vật liệu, không chỉ mô người. Những gì dưới đây là nguyên lý chung; hướng dẫn của sản phẩm và của nhà sản xuất thiết bị luôn được ưu tiên.
| Vật liệu | Vấn đề | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhôm, chi tiết mạ kẽm | Bị ăn mòn nhanh, sinh khí hydro | Không dùng xút cho nồi nhôm, chậu nhôm, phụ kiện mạ kẽm |
| Ống kim loại cũ đã gỉ mỏng | Có thể thủng thêm | Nhà cũ có ống gang, ống thép nên gọi thợ kiểm tra |
| Ống nhựa PVC | Chịu được hoá chất nhưng nhiệt toả ra có thể làm mềm, biến dạng chỗ nối | Không đổ dạng hạt đậm đặc với lượng lớn vào một chỗ |
| Bồn cầu có hố xí tự hoại, bể phốt | Có thể ảnh hưởng hệ vi sinh phân huỷ | Đọc khuyến cáo trên nhãn về bể phốt |
| Bề mặt sơn, gỗ, mặt đá | Mất màu, rỗ, hư lớp hoàn thiện | Lau ngay khi bị văng, xả nhiều nước |
| Bồn rửa tráng men, inox | Thường chịu được trong thời gian ngắn | Không để đọng lâu, xả nước sau khi dùng |
Nếu ống đã tắc hoàn toàn, nước đọng không xuống, đổ thêm xút chỉ tạo một vũng hoá chất ăn mòn đứng yên trong bồn, rất nguy hiểm khi sau đó phải thông bằng dụng cụ hoặc gọi thợ. Trường hợp này nên dùng biện pháp cơ học hoặc gọi thợ ngay từ đầu, và báo cho thợ biết đã đổ hoá chất gì.
Những điều tuyệt đối không làm với chất thông cống có xút
Phần lớn tai nạn với chất thông cống xảy ra không phải vì sản phẩm hỏng mà vì một trong những thao tác dưới đây.
- Không đổ chất thông cống acid ngay sau chất thông cống kiềm, hay ngược lại: phản ứng trung hoà toả nhiệt rất mạnh, có thể làm hỗn hợp sôi và phun ngược lên mặt. Nếu sản phẩm kiềm có hypoclorit, acid còn làm sinh khí clo.
- Không đổ giấm, nước chanh, baking soda vào sau "cho mạnh thêm": trung hoà làm mất tác dụng, toả nhiệt, bắn tung.
- Không dùng cây thụt cao su ngay sau khi đổ hoá chất: lực ép có thể làm dung dịch xút bắn ngược lên người.
- Không cúi mặt nhìn vào lỗ thoát khi đang sủi: hơi nóng, giọt xút có thể bắn lên.
- Không đổ nước sôi vào xút dạng hạt: phản ứng toả nhiệt cộng nhiệt nước sôi làm dung dịch có thể sôi trào. Theo đúng hướng dẫn về nhiệt độ nước của sản phẩm.
- Không chiết sang chai khác, không trộn với sản phẩm khác.
Trước khi dùng, đeo găng cao su dài, kính bảo hộ, mở cửa thông gió, cho trẻ nhỏ và thú cưng ra khỏi phòng. Sau khi dùng, xả nước theo hướng dẫn, đậy nắp chai, rửa găng và cất chai lên cao.
Sơ cứu khi bị xút bắn vào mắt, dính da hoặc nuốt phải
Bắn vào mắt: rửa ngay lập tức dưới vòi nước sạch chảy nhẹ, banh mí mắt, đảo mắt, rửa liên tục ít nhất mười lăm đến hai mươi phút, tháo kính áp tròng nếu tháo được dễ dàng. Trong lúc rửa, nhờ người khác gọi cấp cứu 115 hoặc chuẩn bị đưa đến cơ sở y tế có chuyên khoa mắt. Không dụi mắt, không nhỏ bất kỳ loại thuốc nào, không cố trung hoà bằng giấm hay chanh.
Dính da: cởi bỏ ngay quần áo, găng, đồng hồ, nhẫn dính hoá chất, rửa dưới vòi nước chảy nhiều phút cho đến khi hết cảm giác trơn nhờn. Không bôi kem, dầu, kem đánh răng hay mẹo dân gian. Bỏng rộng, bỏng ở mặt, cổ, bàn tay, bộ phận sinh dục hoặc ở trẻ nhỏ cần đến cơ sở y tế.
Nuốt phải: không gây nôn vì hoá chất đi ngược lên sẽ bỏng thực quản lần hai; không tự cho uống thứ gì để trung hoà. Nếu người bị nạn tỉnh, có thể súc miệng nhẹ bằng nước rồi nhổ ra. Gọi cấp cứu 115 hoặc liên hệ trung tâm chống độc ngay, mang theo chai sản phẩm. Kể cả khi trẻ trông vẫn bình thường sau khi lỡ uống, vẫn cần được bác sĩ khám vì tổn thương thực quản có thể không lộ ra ngay.
Những hiểu lầm hay gặp về xút trong nhà
Bỏng xút không đau nên không nặng. Như đã giải thích, kiềm mạnh hoá lỏng mô và thấm sâu dần; cảm giác ban đầu có khi chỉ là trơn, rát nhẹ. Mức đau không phản ánh mức tổn thương. Cứ dính xút là rửa nước thật lâu rồi mới đánh giá.
Có xút thì cống nào cũng thông. Xút xử lý tốt mỡ và tóc, nhưng không làm gì được với cặn vôi, cát, rễ cây, khăn ướt hay vật cứng. Ống sai độ dốc hay bị gãy cũng không phải chuyện hoá chất giải quyết được.
Trung hoà bằng giấm là cách sơ cứu đúng. Phản ứng trung hoà toả nhiệt trên mô đang bị tổn thương và làm chậm việc rửa. Mọi hướng dẫn sơ cứu bỏng hoá chất đều ưu tiên nước sạch, nhiều và lâu.
Đeo găng vải là đủ. Găng vải, găng len thấm dung dịch và giữ xút sát da lâu hơn, còn tệ hơn tay trần. Chỉ găng cao su hoặc găng nitrile dài, không rách mới cản được kiềm; kính bảo hộ quan trọng không kém găng vì mắt là chỗ tổn thương nặng nhất.
Pha loãng ra là an toàn để rửa tay, rửa chén. Dung dịch xút loãng vẫn làm hỏng da khi tiếp xúc lặp lại và không phải chất tẩy rửa dành cho da hay đồ ăn. Chỉ dùng sản phẩm có xút cho đúng việc ghi trên nhãn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng chất thông cống có xút định kỳ để phòng tắc không?
Không cần thiết và tăng rủi ro. Cách phòng tắc tốt hơn là không đổ dầu mỡ xuống bồn rửa, lau chảo bằng giấy trước khi rửa, đặt lưới chắn rác và tóc ở lỗ thoát, xả nước nóng vừa phải sau khi rửa chén nhiều dầu. Hoá chất chỉ nên dùng khi cần.
Vì sao đổ chất thông cống rồi mà vẫn tắc?
Chỗ tắc có thể là vật cứng như nắp chai, đồ chơi, khăn ướt, cặn vôi, hoặc nằm xa ngoài tầm hoá chất tới được. Ống có thể bị võng, sai độ dốc. Khi đó đổ thêm hoá chất không giúp gì; cần thợ dùng dụng cụ cơ học hoặc camera kiểm tra.
Chất thông cống sinh học có an toàn hơn xút không?
Sản phẩm dùng vi sinh vật và enzyme phân huỷ chất hữu cơ chậm hơn nhiều, thích hợp để bảo trì định kỳ, ít ăn mòn. Chúng không thông được chỗ tắc hoàn toàn trong thời gian ngắn. Không dùng sản phẩm sinh học ngay sau xút vì môi trường kiềm mạnh làm vi sinh vật chết.
Dùng xút vảy mua ở cửa hàng hoá chất thông cống được không?
Xút vảy cấp công nghiệp rất đậm đặc, không có hướng dẫn liều cho gia dụng, không có nắp an toàn và rất dễ gây bỏng khi hoà nước. Không nên tự dùng thay cho sản phẩm thông cống có nhãn và hướng dẫn rõ ràng, càng không nên chiết ra lọ khác trong nhà.
Thợ thông cống có cần biết nhà đã đổ hoá chất gì không?
Rất cần. Thợ có thể sẽ tháo ống, dùng dây lò xo hoặc máy thông, tất cả đều có nguy cơ làm hoá chất bắn ra. Nói rõ tên sản phẩm, thời điểm đổ, và cho thợ xem chai giúp họ chuẩn bị đồ bảo hộ và cách làm phù hợp.
Xút trong chất tẩy lò nướng có nguy hiểm khi dùng trong bếp không?
Có, nhất là dạng xịt vì tạo các giọt nhỏ có thể bay vào mắt và đường thở. Dùng khi lò đã nguội, đeo găng và kính, mở cửa thông gió, không xịt gần mặt. Lau sạch và tráng kỹ bằng nước trước khi nướng lại để không còn cặn.