HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất trong đồ tẩy rửa gia dụng

Natri percarbonat là gì: bột tẩy oxy, TAED và nhiệt độ để nó thực sự làm việc

Natri percarbonat là hoạt chất của bột tẩy oxy: tan ra oxy già và soda, vì sao cần nước ấm hoặc TAED, vải hợp và không hợp, và lỗi đậy kín chai gây nguy hiểm.

Plastic basin of warm soaking water with white kitchen towels on a tiled laundry corner in a Hue courtyard house, steam rising, hands in rubber gloves stirring, diffuse light

Natri percarbonat, tiếng Anh sodium percarbonate, là hoạt chất của các loại bột tẩy oxy, bột ngâm tẩy trắng không clo và là thành phần tẩy của nhiều bột giặt. Về bản chất, nó là natri cacbonat (soda) và hydro peroxit (oxy già) gắn với nhau ở dạng tinh thể khô. Khi hoà vào nước, nó tách ra thành hai thứ đó: oxy già tẩy màu và khử mùi, soda nâng độ pH giúp làm sạch. Nhờ ở dạng bột khô, nó dễ bảo quản hơn nhiều so với oxy già dạng lỏng.

Chất tẩy gốc oxy được ưa chuộng vì dịu hơn javel với màu vải và không có mùi clo. Nhưng nó có điều kiện riêng: cần nước đủ ấm hoặc chất hoạt hoá TAED, không hợp với len lụa, và một lỗi rất hay gặp là pha xong rồi đậy kín trong chai, gây phồng nổ. Bài viết giải thích từng điểm này.

Natri percarbonat là gì về mặt hoá học

Tên hoá học đầy đủ hay gặp là natri cacbonat peroxyhydrat, công thức thường viết 2Na2CO3·3H2O2. Đây không phải một "cacbonat của peroxide" như cái tên gợi ý, mà là tinh thể natri cacbonat có các phân tử hydro peroxit nằm xen trong mạng tinh thể. Dạng bột trắng này ổn định khi khô và được nhà sản xuất thường bọc thêm lớp phủ mỏng để chống hút ẩm khi trộn trong bột giặt.

Khi gặp nước, tinh thể tan và giải phóng oxy già cùng soda. Oxy già là chất oxy hoá: nó phá cấu trúc tạo màu của vết ố từ trà, cà phê, rượu vang, nước trái cây, mồ hôi ngả vàng. Soda tạo môi trường kiềm, giúp oxy già hoạt động và giúp xà phòng hoá một phần chất béo. Cuối cùng, oxy già phân huỷ thành nước và oxy; soda còn lại trong nước xả. Bọt li ti sủi lên khi ngâm chính là oxy đang thoát ra.

Nhãn có thể ghi natri percarbonat, sodium percarbonate, sodium carbonate peroxide, hoặc chỉ ghi "chất tẩy gốc oxy", "oxygen bleach", "oxy hoạt tính". Bột giặt có chữ "tẩy trắng không clo" hay "có hạt tẩy" thường chứa percarbonat hoặc chất anh em của nó là natri perborat, loại đã bị hạn chế ở châu Âu do lo ngại về boron và ngày càng ít gặp.

Vì sao cần nước ấm, và TAED để làm gì

Oxy già hoạt động chậm khi nước lạnh. Ở nhiệt độ thấp, oxy già từ percarbonat tẩy màu rất chậm; người dùng thả bột vào chậu nước lạnh, chờ một lúc không thấy gì, rồi kết luận là sản phẩm không tác dụng. Nhiều hướng dẫn khuyên dùng nước ấm đến nóng để percarbonat phát huy; mức cụ thể tuỳ sản phẩm và tuỳ loại vải chịu được.

TAED là chất hoạt hoá. TAED, tên đầy đủ tetraacetylethylenediamine, phản ứng với oxy già trong nước tạo ra acid peracetic, một chất tẩy mạnh hơn ở nhiệt độ thấp. Nhiều bột giặt và bột tẩy oxy dành cho giặt nước mát có phối sẵn TAED. Thấy TAED trong thành phần nghĩa là sản phẩm được thiết kế để làm việc ở nhiệt độ thấp hơn.

Nước quá nóng cũng không tốt hơn mãi. Ở nhiệt độ rất cao, oxy già phân huỷ nhanh, sủi hết trước khi kịp tẩy màu. Vải cũng chịu nhiệt có giới hạn. Đọc nhãn quần áo trước, rồi chọn mức nhiệt cao nhất mà vải cho phép trong khoảng sản phẩm hướng dẫn.

Thời gian ngâm quan trọng. Chất tẩy oxy dịu hơn javel nên cần thời gian hơn. Ngâm theo hướng dẫn rồi giặt lại bình thường. Với vết ố cũ, có khi cần lặp lại vài lần thay vì tăng liều một lúc.

Natri percarbonat so với nước javel

Hai loại chất tẩy hay bị đặt cạnh nhau. Chúng khác cả cơ chế lẫn phạm vi dùng; không thay thế hoàn toàn cho nhau.

Tiêu chíNatri percarbonat (tẩy oxy)Natri hypoclorit (javel)
DạngBột khô, tan ra oxy già và sodaDung dịch lỏng có tính kiềm
Với vải màuThường dịu hơn, nhiều loại vải màu chịu đượcLàm phai, mất màu nhanh
Nhiệt độCần nước ấm hoặc có TAEDHoạt động ngay cả nước lạnh
Khử khuẩnCó tác dụng ở điều kiện nhất định, ít khi được dùng như chất khử khuẩn chính trong nhàLà chất khử khuẩn bề mặt phổ biến
MùiGần như không mùiMùi clo đặc trưng
Sau khi dùngPhân huỷ thành nước, oxy, sodaPhân huỷ thành muối, có thể tạo hợp chất clo hữu cơ khi gặp chất bẩn
Không hợpLen, lụa, da, kim loại như nhômLen, lụa, sợi co giãn, kim loại, vải màu

Kết luận thực tế: với vết ố màu trên quần áo, nhất là đồ màu và đồ trắng có sợi tổng hợp, chất tẩy oxy thường là lựa chọn đầu tiên. Với khử khuẩn bề mặt cứng theo hướng dẫn y tế, javel vẫn phổ biến hơn. Dù dùng loại nào, không trộn hai loại với nhau.

Vải và vật liệu không hợp với bột tẩy oxy

Dịu hơn javel không có nghĩa là dùng cho mọi thứ. Soda trong percarbonat có tính kiềm khá mạnh, còn oxy già vẫn là chất oxy hoá.

  • Len, lụa, lông thú, da: sợi protein bị kiềm và chất oxy hoá làm yếu, mất bóng. Nhãn bột tẩy oxy thường ghi rõ không dùng cho hai loại này.
  • Đồ có chi tiết kim loại: khuy, khoá kéo, đinh tán có thể bị xỉn hoặc gỉ; một số kim loại xúc tác làm oxy già phân huỷ nhanh tại chỗ, gây vệt.
  • Nhôm: môi trường kiềm làm nhôm sẫm màu, rỗ bề mặt. Không ngâm nồi nhôm, khay nhôm.
  • Gỗ sơn, gỗ dầu: có thể làm bạc lớp hoàn thiện, nổi lông gỗ.
  • Vải nhuộm kém bền màu: dù dịu, oxy già vẫn có thể làm phai một số thuốc nhuộm. Thử ở góc khuất như đường may bên trong trước khi ngâm cả món.

Cách thử màu đơn giản: nhỏ một ít dung dịch đã pha theo hướng dẫn lên mặt trong đường may, chờ một lúc, chấm bằng khăn trắng. Khăn bị dính màu hoặc vải đổi màu thì không ngâm món đó.

An toàn: đậy kín, trộn chất khác và tiếp xúc da mắt

Lỗi nguy hiểm hay gặp nhất với percarbonat là pha sẵn dung dịch rồi đổ vào chai, vặn chặt nắp để dành hoặc làm "nước tẩy đa năng". Oxy già trong dung dịch liên tục phân huỷ sinh khí oxy; trong chai kín, áp suất tăng dần, có thể làm chai phồng, bật nắp hoặc vỡ, bắn dung dịch kiềm vào mặt. Vì vậy chỉ pha vừa đủ dùng ngay, trong chậu hở, và đổ bỏ phần thừa. Bột khô cũng cần cất trong hộp gốc, tránh ẩm, vì bột hút ẩm sẽ bắt đầu phân huỷ.

Không trộn bột tẩy oxy với javel: hai chất oxy hoá phản ứng với nhau, sinh oxy dữ dội và mất tác dụng cả hai. Không trộn với giấm hay acid với hy vọng "tăng lực": acid trung hoà soda, làm mất phần kiềm giúp làm sạch, chỉ được bọt chứ không được việc. Không trộn với các sản phẩm không rõ thành phần, và không dùng trong chai xịt kín.

Bột và dung dịch percarbonat gây kích ứng mắt mạnh vì có cả oxy già lẫn soda. Đeo găng khi ngâm lâu, tránh để bụi bột bay lên mặt khi đổ. Bắn vào mắt: rửa ngay bằng nước sạch chảy liên tục nhiều phút và đến cơ sở y tế. Nuốt phải, nhất là trẻ em: không gây nôn, gọi cấp cứu 115 hoặc trung tâm chống độc và mang theo bao bì sản phẩm.

Bột tẩy oxy hợp với những việc nào trong nhà

Các ứng dụng dưới đây dựa trên cơ chế oxy hoá vết màu và môi trường kiềm của percarbonat. Liều lượng, nhiệt độ và thời gian luôn theo hướng dẫn trên bao bì của sản phẩm bạn dùng, vì mỗi loại có hàm lượng hoạt chất khác nhau.

  • Cổ áo, nách áo trắng ngả vàng: vết vàng là hỗn hợp mồ hôi, bã nhờn và cặn chất khử mùi bị oxy hoá theo thời gian. Ngâm với chất tẩy oxy trong nước ấm rồi giặt lại thường cải thiện rõ hơn chà xà phòng nhiều lần.
  • Khăn lau bếp có mùi chua, ố xám: mùi đến từ vi khuẩn phát triển trong sợi vải ẩm. Ngâm khăn đã giặt sơ trong dung dịch tẩy oxy ấm giúp khử mùi và làm sáng màu. Khăn quá cũ, sợi đã mục thì nên thay.
  • Vết ố trà, cà phê, nước trái cây trên vải: đây là những vết màu hữu cơ mà oxy già xử lý tốt nhất. Xử lý càng sớm càng dễ.
  • Thớt nhựa, hộp nhựa đựng thức ăn bị ố màu: chỉ khi sản phẩm cho phép dùng với đồ tiếp xúc thực phẩm, ngâm đúng thời gian rồi rửa lại kỹ bằng nước rửa chén và nước sạch.
  • Lồng máy giặt có mùi: một số bột vệ sinh lồng giặt chính là percarbonat kèm chất phụ trợ. Dùng sản phẩm chuyên dụng theo hướng dẫn của nhà sản xuất máy, không tự đổ lượng lớn bột tẩy thường vào máy.
  • Rêu, vết đen trên gạch ngoài trời: có tác dụng làm sáng bề mặt, nhưng nước thải kiềm chảy vào bồn cây có thể ảnh hưởng tới cây; xả nhiều nước và tránh vùng trồng rau.

Những việc percarbonat không làm tốt: tẩy dầu mỡ đặc ở bếp, tẩy cặn vôi, tẩy gỉ sắt. Dầu mỡ cần chất hoạt động bề mặt hoặc kiềm mạnh hơn, cặn vôi và gỉ sắt cần acid. Dùng sai chất cho sai vết bẩn là lý do phổ biến nhất khiến người ta kết luận một sản phẩm "không ăn thua".

Những hiểu lầm hay gặp về chất tẩy gốc oxy

"Oxy hoạt tính" càng cao càng tốt. Một số bao bì ghi phần trăm oxy hoạt tính, tức lượng oxy mà sản phẩm có thể giải phóng. Con số này giúp so hai sản phẩm cùng loại, nhưng kết quả giặt còn phụ thuộc nhiệt độ, thời gian ngâm, có TAED hay không và loại vết bẩn. Không nên tăng liều tuỳ tiện chỉ vì muốn "đủ oxy".

Chất tẩy oxy là tự nhiên nên không cần cẩn thận. Oxy già và soda đều là chất công nghiệp có tính kích ứng. Bột percarbonat bắn vào mắt có thể gây tổn thương đáng kể. "Không clo" không đồng nghĩa với "không nguy hiểm".

Trộn bột tẩy oxy với baking soda hay giấm cho mạnh hơn. Baking soda gần như không thêm gì vì percarbonat đã có soda mạnh hơn. Giấm làm mất kiềm và chỉ tạo bọt. Dùng đúng một sản phẩm, đúng nhiệt độ, hiệu quả hơn mọi hỗn hợp tự chế.

Bột tẩy oxy thay được javel để khử khuẩn mọi thứ. Oxy già có tác dụng diệt khuẩn ở điều kiện thích hợp, nhưng các sản phẩm tẩy oxy giặt giũ thường được công bố để tẩy vết ố, khử mùi. Khi cần khử khuẩn theo hướng dẫn y tế, dùng sản phẩm có công bố khử khuẩn rõ ràng.

Câu hỏi thường gặp

Bột tẩy oxy có dùng được cho quần áo màu không?

Nhiều loại vải màu chịu được chất tẩy oxy tốt hơn javel, nhưng không phải tất cả. Thuốc nhuộm kém bền vẫn có thể phai. Thử ở mặt trong đường may trước, dùng nhiệt độ vải cho phép và không ngâm quá thời gian hướng dẫn.

Vì sao ngâm bột tẩy oxy bằng nước lạnh không thấy tác dụng?

Oxy già từ percarbonat hoạt động chậm ở nhiệt độ thấp. Nếu sản phẩm không có chất hoạt hoá TAED, nước lạnh gần như chỉ làm tan bột mà không tẩy được bao nhiêu. Dùng nước ấm theo mức vải cho phép, hoặc chọn sản phẩm có TAED dành cho giặt nước mát.

Có thể dùng bột tẩy oxy để tẩy ố ly tách trà, cà phê không?

Chất tẩy oxy làm mất vết ố trà, cà phê trên sứ khá tốt nếu sản phẩm cho phép dùng với đồ tiếp xúc thực phẩm. Quan trọng là đọc hướng dẫn, ngâm đúng thời gian và rửa lại thật sạch bằng nước rửa chén trước khi dùng.

Natri percarbonat có giống baking soda không?

Không. Baking soda là natri bicacbonat, kiềm nhẹ, không có tác dụng oxy hoá. Percarbonat chứa oxy già và soda là natri cacbonat, kiềm mạnh hơn. Hai bột trông giống nhau nhưng công dụng và mức kích ứng khác hẳn; cất riêng, dán nhãn rõ, tránh nhầm với đồ ăn.

Bột tẩy oxy có an toàn cho bể phốt và môi trường không?

Oxy già phân huỷ thành nước và oxy, soda tan trong nước. Dùng đúng liều thì lượng thải nhỏ và không gây vấn đề lớn cho bể phốt. Dùng quá liều thường xuyên có thể làm nước thải kiềm hơn. Dùng vừa đủ vẫn là cách tốt nhất.

Bột tẩy oxy vón cục trong hộp có còn dùng được không?

Vón cục cho thấy bột đã hút ẩm và một phần oxy già đã phân huỷ, nên tác dụng giảm. Có thể vẫn dùng được nhưng yếu hơn. Không cố đập bột trong hộp kín, không cho bột ẩm vào chai đậy chặt. Lần sau cất nơi khô, đậy nắp kỹ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138