Vitamin D2 (ergocalciferol) có nguồn gốc từ nấm men và nấm được chiếu tia cực tím; vitamin D3 (cholecalciferol) là dạng da người tự tạo khi gặp nắng và có trong cá béo, lòng đỏ trứng. Cả hai đều được cơ thể chuyển hoá qua gan rồi thận để thành dạng hoạt động, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy D3 nâng và giữ nồng độ vitamin D trong máu hiệu quả hơn D2, nhất là khi dùng ngắt quãng.
Về đơn vị, quy đổi rất đơn giản và cố định: 1 mcg vitamin D bằng 40 IU, nên 10 mcg là 400 IU, 25 mcg là 1.000 IU. Bài này giải thích nguồn gốc từng dạng, cách đọc nhãn giọt vitamin D cho trẻ, các dạng ít gặp như calcifediol và calcitriol, cùng lý do không tự dùng liều cao. Bài không gợi ý ai cần bổ sung hay bổ sung bao nhiêu.
D2 và D3 đặt cạnh nhau
Bảng so sánh những điểm khác biệt chính giữa hai dạng vitamin D trên nhãn.
| Tiêu chí | Vitamin D2 (ergocalciferol) | Vitamin D3 (cholecalciferol) |
|---|---|---|
| Nguồn tự nhiên | Nấm men, nấm ăn được chiếu tia cực tím | Da người khi gặp tia UVB, cá béo, gan cá, lòng đỏ trứng |
| Nguyên liệu công nghiệp | Ergosterol từ nấm men chiếu tia cực tím | Thường từ lanolin trong lông cừu; có loại chiết từ địa y cho người ăn thuần chay |
| Tên tiếng Anh trên nhãn | vitamin D2, ergocalciferol | vitamin D3, cholecalciferol |
| Hiệu quả nâng nồng độ trong máu | Thấp hơn trong nhiều nghiên cứu so sánh | Cao hơn và bền hơn trong nhiều nghiên cứu, nhất là với liều ngắt quãng |
| Phù hợp ăn chay | Có, vì nguồn từ nấm | Loại từ lanolin không phù hợp người ăn thuần chay; loại từ địa y thì phù hợp |
| Đơn vị | 1 mcg = 40 IU | 1 mcg = 40 IU |
Lưu ý: dù D3 thường hiệu quả hơn trong nghiên cứu, D2 vẫn là vitamin D có tác dụng và vẫn được dùng trong một số chế phẩm thuốc. Khi bác sĩ kê một dạng cụ thể, họ đã cân nhắc theo tình huống; đừng tự đổi chỉ vì đọc được rằng D3 "tốt hơn".
Từ viên uống đến dạng hoạt động: ba chặng chuyển hoá
Vitamin D2 hay D3 sau khi hấp thu đều chưa có hoạt tính. Ở gan, chúng được gắn thêm một nhóm hydroxyl để thành 25-hydroxyvitamin D, còn gọi là calcifediol. Đây là dạng lưu hành chính trong máu, và cũng là chất được đo khi bác sĩ cho xét nghiệm vitamin D. Ở thận và một số mô khác, calcifediol được gắn thêm nhóm hydroxyl thứ hai để thành 1,25-dihydroxyvitamin D, tức calcitriol, dạng hoạt động như một hormone, điều hoà hấp thu canxi và phosphat.
Hiểu ba chặng này giúp đọc nhãn những sản phẩm ít gặp. Calcifediol đã có ở một số nước dưới dạng thuốc hoặc nguyên liệu bổ sung; nó đã đi qua chặng gan nên tác động nhanh hơn, và lượng tính bằng mcg không tương đương một-một với D3. Calcitriol và các chất tương tự là thuốc kê đơn, dùng cho người bệnh thận hoặc rối loạn tuyến cận giáp; chúng không thuộc nhóm thực phẩm bổ sung và chỉ được dùng theo chỉ định của bác sĩ.
Vì vitamin D tan trong chất béo và được dự trữ trong mô mỡ, cơ thể không thải nhanh lượng dư như một số vitamin tan trong nước. Đây là lý do vitamin D có ngưỡng an toàn trên, và dùng quá nhiều kéo dài có thể gây tăng canxi máu với các biểu hiện như buồn nôn, khát nhiều, tiểu nhiều, rối loạn nhịp tim và tổn thương thận.
Quy đổi IU và mcg: phép tính ai cũng làm được
IU là đơn vị quốc tế, dựa trên hoạt tính sinh học; mcg là microgam, đơn vị khối lượng. Với vitamin D, cả D2 lẫn D3 đều dùng chung một hệ số:
- 1 mcg vitamin D = 40 IU, và ngược lại 1 IU = 0,025 mcg.
- Đổi từ IU sang mcg: chia cho 40. Ví dụ 400 IU chia 40 được 10 mcg; 1.000 IU được 25 mcg; 2.000 IU được 50 mcg.
- Đổi từ mcg sang IU: nhân với 40. Ví dụ 5 mcg nhân 40 được 200 IU; 15 mcg được 600 IU.
- Theo mẫu nhãn mới của FDA áp dụng từ khoảng năm 2020, hàng Mỹ ghi vitamin D bằng mcg, có thể kèm IU trong ngoặc. Hàng châu Âu và nhiều nước châu Á từ lâu đã dùng mcg (đôi khi viết µg). Cùng một sản phẩm vì thế có thể in số rất khác nhau tuỳ thị trường.
- Hệ số 40 chỉ áp dụng cho vitamin D. Vitamin A và vitamin E có hệ số đổi khác và còn phụ thuộc từng dạng, nên không dùng chung phép tính.
Khi tự đổi, hãy làm hai lần theo hai chiều để chắc mình không nhầm một số không. Nhầm giữa IU và mcg là lỗi có thể khiến lượng thực tế lệch tới bốn mươi lần.
Một chỗ khác cũng hay gây nhầm là kí hiệu µg và mcg: cả hai đều là microgam, chỉ khác cách viết. Còn mg là miligam, lớn gấp một nghìn lần. Một lọ ghi 25 µg không thể là 25 mg; nếu gặp nhãn tiếng Việt in nhầm như vậy, hãy hỏi lại nơi bán hoặc dược sĩ trước khi dùng, vì sai lệch một nghìn lần với vitamin D là rất nguy hiểm.
Giọt vitamin D cho trẻ: chỗ dễ nhầm nhất
Sản phẩm vitamin D nhỏ giọt cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ rất phổ biến, nhưng nồng độ mỗi loại khác nhau rất xa. Có loại một giọt chứa toàn bộ lượng của khẩu phần, có loại phải dùng một mililit đo bằng ống hút kèm theo, có loại tính bằng số giọt từ lọ nhỏ giọt. Đọc nhầm "1 giọt" thành "1 ml" hay ngược lại có thể làm trẻ nhận gấp nhiều lần lượng dự kiến.
Vì vậy, khi cầm lọ giọt vitamin D, hãy tìm ba thông tin: lượng vitamin D (mcg hoặc IU) trong một đơn vị dùng; đơn vị dùng đó là giọt hay mililit; và dụng cụ đi kèm. Nếu đổi sang sản phẩm khác, đừng giữ nguyên số giọt cũ; tính lại từ đầu, tốt nhất là hỏi bác sĩ nhi hoặc dược sĩ.
Trẻ bú sữa công thức thường đã nhận vitamin D từ sữa, và nhiều sản phẩm cho trẻ phối hợp vitamin D với vitamin K2, DHA hay canxi. Cộng dồn các nguồn là việc bác sĩ nhi cần biết. Cất lọ ở nơi trẻ không với tới, và không cho trẻ dùng sản phẩm dành cho người lớn.
Vitamin D trong sữa, ngũ cốc và viên phối hợp canxi
Ngoài viên vitamin D riêng, bạn sẽ gặp vitamin D trong sữa tươi và sữa bột tăng cường, sữa chua, ngũ cốc ăn sáng, dầu ăn, bơ thực vật và sữa thực vật như sữa đậu nành, sữa yến mạch. Nhà sản xuất có thể dùng D2 hoặc D3; dạng nào thường được ghi trong danh sách thành phần, còn bảng dinh dưỡng ghi lượng vitamin D trong một khẩu phần hoặc trong 100 ml, 100 g.
Một nhóm sản phẩm rất hay gặp là viên canxi phối hợp vitamin D. Trên nhãn loại này, hai con số đứng cạnh nhau nhưng đơn vị khác nhau: canxi tính bằng mg (và cần đọc là canxi nguyên tố hay hợp chất), còn vitamin D tính bằng mcg hoặc IU. Người dùng đôi khi chỉ nhìn phần canxi mà quên rằng mình đang nhận thêm vitamin D, rồi uống chồng với viên vitamin D riêng hoặc viên đa vitamin.
Cách tránh rất đơn giản: lập một danh sách mọi sản phẩm có vitamin D bạn hay con bạn đang dùng, kể cả sữa công thức và viên phối hợp, rồi quy hết về cùng một đơn vị mcg. Đưa danh sách đó cho bác sĩ hoặc dược sĩ khi được hỏi, thay vì tự cộng và tự quyết.
Ai cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng vitamin D
Người có bệnh thận, bệnh gan, sỏi thận, bệnh lý tuyến cận giáp, bệnh u hạt như sarcoidosis, hoặc từng có tăng canxi máu thuộc nhóm không tự dùng vitamin D. Ở những bệnh này, cơ thể chuyển hoá vitamin D và canxi khác thường, và một lượng tưởng là nhỏ cũng có thể gây hại.
Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ sơ sinh, trẻ sinh non và người cao tuổi có nhu cầu và nguy cơ khác người trưởng thành khoẻ mạnh. Bác sĩ sản khoa, bác sĩ nhi, bác sĩ lão khoa là người phù hợp để quyết định có cần bổ sung, dạng nào và theo dõi ra sao.
Người đang dùng thuốc điều trị lâu dài, đặc biệt thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch, thuốc chống động kinh, corticoid hoặc thuốc điều trị loãng xương, nên báo cho bác sĩ trước khi thêm bất kỳ sản phẩm có vitamin D nào. Và với mọi người: nếu được chỉ định liều cao trong một thời gian, đừng kéo dài quá thời gian bác sĩ dặn.
Hiểu lầm hay gặp về vitamin D
Hiểu lầm: phơi nắng qua kính cửa vẫn tạo vitamin D. Kính cửa thông thường chặn phần lớn tia UVB, loại tia giúp da tạo vitamin D. Ngồi sau cửa kính có thể thấy nắng ấm nhưng da gần như không tạo vitamin D. Ngoài ra, phơi nắng còn có rủi ro cháy nắng và ung thư da, nên đừng coi phơi lâu là cách bù.
Hiểu lầm: con số càng cao càng tốt. Vitamin D được dự trữ và có ngưỡng an toàn. Dùng lượng cao kéo dài mà không có theo dõi là cách dẫn tới tăng canxi máu. Liều cao chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định và theo dõi.
Hiểu lầm: D3 từ lanolin là chiết từ cừu nên không an toàn. Lanolin là chất sáp trong lông cừu, được tinh chế và chuyển hoá thành cholecalciferol. Đây là nguồn công nghiệp phổ biến. Vấn đề duy nhất là với người ăn thuần chay, khi đó bạn tìm loại ghi rõ nguồn từ địa y.
Hiểu lầm: thấy mệt, đau mỏi là thiếu vitamin D. Các triệu chứng này rất chung. Chỉ xét nghiệm 25-hydroxyvitamin D do bác sĩ chỉ định và giải thích mới cho biết tình trạng vitamin D, và kể cả khi thấp, việc bổ sung bao nhiêu cũng là quyết định y khoa.
Câu hỏi thường gặp
Vitamin D3 K2 trên nhãn có nghĩa là gì?
Đó là sản phẩm phối hợp vitamin D3 với vitamin K2, thường là dạng MK-7. Mỗi thành phần có lượng riêng, D3 tính bằng mcg hoặc IU, K2 tính bằng mcg. Người đang dùng thuốc chống đông như warfarin cần hỏi bác sĩ trước khi dùng sản phẩm có vitamin K.
Nấm phơi nắng có vitamin D không?
Nấm có ergosterol, khi gặp tia cực tím sẽ chuyển một phần thành vitamin D2. Một số nấm bán sẵn được chiếu tia cực tím để tăng lượng vitamin D. Lượng thực tế thay đổi nhiều theo loại nấm, cách chiếu và cách bảo quản.
Vitamin D dạng viên nang mềm và dạng viên nén có khác nhau không?
Vitamin D tan trong dầu, nên dạng viên nang mềm chứa dầu và dạng giọt dầu khá phổ biến. Dạng viên nén thường dùng vitamin D bọc trong bột. Lượng ghi trên nhãn mới là thứ để so sánh; dạng bào chế ảnh hưởng chủ yếu tới cách dùng và độ ổn định.
Người có bệnh thận dùng vitamin D được không?
Người bệnh thận mạn có thể bị rối loạn chuyển hoá vitamin D và canxi, và thường được dùng các dạng thuốc riêng như calcitriol theo chỉ định. Không tự dùng vitamin D bổ sung khi có bệnh thận; hãy hỏi bác sĩ điều trị.
Đang dùng thuốc thì vitamin D có tương tác gì không?
Một số thuốc như thuốc chống động kinh, corticoid, thuốc giảm cân ức chế hấp thu chất béo có thể ảnh hưởng đến vitamin D; ngược lại vitamin D liều cao có thể tương tác với thuốc lợi tiểu thiazid hay digoxin qua canxi máu. Hãy đưa danh sách thuốc cho bác sĩ, dược sĩ.
Vì sao xét nghiệm đo 25-hydroxyvitamin D mà không đo calcitriol?
Calcifediol là dạng lưu hành chính, ổn định và phản ánh lượng vitamin D cơ thể nhận được từ nắng và thức ăn. Calcitriol được cơ thể điều hoà chặt và có thể bình thường ngay cả khi dự trữ thấp, nên chỉ đo trong những tình huống đặc biệt do bác sĩ chỉ định.