HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất cho tóc, răng miệng và cơ thể

Zinc pyrithione trong dầu gội trị gàu: cơ chế, nồng độ và vì sao châu Âu cấm

Zinc pyrithione là gì, vì sao trị gàu được, tên khác trên nhãn, cách gội cho đúng và lý do Liên minh châu Âu loại nó khỏi mỹ phẩm từ năm 2022.

Close-up of a woman in a Hanoi apartment bathroom rinsing foamy shampoo from her dark hair over a white basin, face hidden, morning light through frosted glass

Zinc pyrithione (viết tắt ZPT, tên tiếng Việt là kẽm pyrithione) là hoạt chất chống nấm và kháng khuẩn được dùng nhiều nhất trong dầu gội trị gàu suốt mấy chục năm qua. Nó làm giảm số lượng nấm men Malassezia trên da đầu, loại nấm có liên quan chặt với gàu và viêm da tiết bã nhẹ. Trên nhãn, bạn sẽ gặp nó dưới tên Zinc Pyrithione, Pyrithione Zinc, hoặc trong bảng thành phần thuốc là “hoạt chất: pyrithione kẽm”.

Điều nhiều người chưa biết: từ ngày 1 tháng 3 năm 2022, Liên minh châu Âu đã đưa zinc pyrithione vào danh mục chất cấm trong mỹ phẩm sau khi chất này bị xếp vào nhóm có thể gây hại cho khả năng sinh sản. Ở nhiều nơi khác, kể cả Mỹ, nó vẫn được dùng hợp pháp. Bài này giải thích nó làm gì, vì sao có lệnh cấm đó, và nếu chai dầu gội nhà bạn có ZPT thì nên hiểu thế nào cho bình tĩnh.

Gàu đến từ đâu và zinc pyrithione can thiệp vào khâu nào

Da đầu người nào cũng có nấm men Malassezia sống thường trú. Loài nấm này ăn chất béo trong bã nhờn, phân giải chúng thành các acid béo tự do. Ở một số người, những acid béo ấy kích ứng lớp sừng, khiến tế bào da đầu thay mới nhanh và bong ra thành từng mảng dính vào nhau, mắt thường thấy là vảy gàu. Vì vậy gàu không phải do “gội không sạch” mà là sự kết hợp giữa lượng bã nhờn, lượng nấm và độ nhạy của từng làn da.

Zinc pyrithione không hoà tan nhiều trong nước. Trong dầu gội, nó tồn tại dưới dạng hạt rất mịn lơ lửng, và khi bạn xả nước, một phần hạt bám lại trên bề mặt da đầu. Từ đó, chất này làm rối loạn quá trình vận chuyển qua màng tế bào của nấm, khiến nấm khó phát triển. Các nghiên cứu cơ chế cho thấy pyrithione làm tăng lượng đồng đi vào tế bào nấm, gây hỏng một số enzyme chứa sắt mà nấm cần để sống. Bạn không cần nhớ chi tiết hoá sinh, chỉ cần hiểu: chất này tác động lên nguyên nhân là nấm, chứ không chỉ cuốn vảy đi như dầu gội thông thường.

Chính vì cơ chế bám lại trên da, hiệu quả của ZPT phụ thuộc nhiều vào cách gội. Một lần gội vội trong hai mươi giây gần như không đủ để hạt kịp bám lên da đầu.

Tên gọi trên nhãn và những chất hay đi cùng

Một chai dầu gội trị gàu thường ghi zinc pyrithione cùng vài chất khác có vai trò hỗ trợ. Bảng dưới giúp bạn nhận ra chúng khi đọc mặt sau chai.

Tên gặp trên nhãnThực chất là gìGhi chú khi đọc
Zinc Pyrithione, Pyrithione Zinc, ZPTHoạt chất chống nấm chínhThường đứng giữa hoặc cuối danh sách vì nồng độ dưới vài phần trăm
Zinc CarbonateMuối kẽmMột số công thức thêm vào để tăng lượng ZPT bám trên da đầu
Piroctone OlamineMột chất chống nấm khácHay được dùng thay thế ZPT trong công thức bán ở châu Âu sau năm 2022
Salicylic AcidAcid làm bong lớp sừngGiúp gỡ vảy dày, không diệt nấm
Selenium SulfideChất chống nấm, làm chậm bong tế bàoCó mùi đặc trưng, dạng nồng độ cao thường được xếp là thuốc
Guar Hydroxypropyltrimonium Chloride, PolyquaterniumPolymer cationGiúp hạt hoạt chất lắng lên tóc và da đầu, đồng thời làm tóc dễ chải

Lưu ý rằng danh sách thành phần mỹ phẩm xếp theo thứ tự hàm lượng giảm dần với các chất trên 1%, còn dưới 1% có thể xếp tuỳ ý. Vì vậy vị trí của zinc pyrithione trên nhãn không cho bạn biết chính xác nồng độ. Ở những nước xếp dầu gội trị gàu vào nhóm thuốc không kê đơn, hoạt chất và nồng độ được ghi riêng ở mục “hoạt chất”, dễ đọc hơn hẳn.

Lệnh cấm ở châu Âu năm 2022: chuyện gì đã xảy ra

Trong đợt cập nhật phân loại hoá chất có hiệu lực khoảng năm 2021, Liên minh châu Âu xếp zinc pyrithione vào nhóm chất có thể gây độc cho khả năng sinh sản, loại 1B, dựa trên kết quả thử nghiệm trên động vật khi cho uống ở liều cao. Theo quy định mỹ phẩm của khối này, chất thuộc nhóm đó mặc định bị cấm trừ khi được chứng minh an toàn và xin được ngoại lệ. Nhà sản xuất không nộp được hồ sơ ngoại lệ đáp ứng yêu cầu, nên từ ngày 1 tháng 3 năm 2022, sản phẩm chứa ZPT không còn được bán ra như mỹ phẩm tại thị trường này.

Cần đọc đúng bản chất quyết định: đây là cơ chế phân loại theo mối nguy, tức là chất có khả năng gây hại ở một điều kiện nào đó, không phải kết luận rằng người gội đầu bằng ZPT đã bị hại. Thử nghiệm dùng đường uống, liều lớn, trên động vật; dầu gội được xả đi sau vài phút và chỉ một lượng rất nhỏ thấm qua da. Trước khi bị phân loại lại, chính các hội đồng khoa học của châu Âu từng đánh giá ZPT trong dầu gội ở mức tối đa 1% là chấp nhận được.

Ở Mỹ, pyrithione kẽm vẫn nằm trong danh mục hoạt chất thuốc không kê đơn trị gàu. Các nước khác, gồm khu vực ASEAN, có thể điều chỉnh theo lộ trình riêng. Quy định thay đổi theo thời gian, nên nếu bạn là người bán hoặc nhập hàng, hãy tra danh mục chất cấm hiện hành ở cơ quan quản lý mỹ phẩm Việt Nam thay vì dựa vào thông tin cũ.

Gội thế nào để hoạt chất kịp làm việc

Cùng một chai dầu gội, người thấy hiệu quả và người thấy “chẳng ăn thua” thường khác nhau ở cách dùng. Trình tự gợi ý cho người lớn bị gàu thông thường:

  1. Làm ướt tóc kỹ, gội trước một lần bằng dầu gội thường nếu tóc nhiều dầu hoặc còn sáp vuốt tóc, để lớp hoạt chất sau không bị cản.
  2. Lấy lượng dầu gội trị gàu vừa đủ phủ da đầu, tập trung xoa lên da chứ không phải lên ngọn tóc. Dùng đầu ngón tay, không dùng móng.
  3. Để bọt trên da đầu khoảng ba đến năm phút trước khi xả, hoặc theo đúng thời gian ghi trên nhãn. Đây là bước người ta hay bỏ nhất.
  4. Xả sạch bằng nước ấm vừa phải. Nước quá nóng làm da đầu khô và ngứa thêm.
  5. Giai đoạn đầu dùng hai đến ba lần mỗi tuần, khi gàu giảm có thể giảm xuống một lần mỗi tuần để duy trì, xen với dầu gội thường.
  6. Theo dõi trong khoảng bốn tuần. Nếu không cải thiện, hoặc tình trạng nặng lên, đã đến lúc đi khám da liễu chứ không phải đổi sang chai mạnh hơn.

Nếu bạn dùng dầu xả sau đó, cứ dùng bình thường nhưng thoa ở thân và ngọn tóc, tránh trát dày lên da đầu.

Ai nên thận trọng và dấu hiệu cần đi khám

Da đầu đang trầy xước, có vết thương hở. Hoạt chất và chất hoạt động bề mặt dễ gây xót, kích ứng. Hãy chờ da lành hoặc hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Trẻ nhỏ. Da đầu trẻ khác người lớn, và vảy trên đầu trẻ sơ sinh thường là cứt trâu, không phải gàu. Không tự dùng dầu gội trị gàu người lớn cho trẻ; hỏi bác sĩ nhi hoặc da liễu.

Phụ nữ mang thai, đang cho con bú. Lượng thấm qua da khi gội là thấp, nhưng vì có phân loại về khả năng sinh sản ở châu Âu, nhiều người muốn thận trọng. Cách đơn giản là hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ để chọn hoạt chất phù hợp.

Vảy dày, đỏ, lan ra trán, sau tai, chân mày. Có thể là viêm da tiết bã mức độ rõ, vảy nến da đầu, hoặc nấm da đầu. Các tình trạng này cần bác sĩ da liễu xác định, có khi cần thuốc kê đơn.

Ngứa dữ dội, rụng tóc thành mảng, có mủ. Không phải gàu thông thường. Đừng tự xử lý bằng dầu gội, hãy đi khám sớm.

Zinc pyrithione ngoài chai dầu gội

Dầu gội là nơi bạn gặp zinc pyrithione nhiều nhất, nhưng không phải nơi duy nhất. Chất này còn có mặt trong một số bánh xà phòng và sữa rửa dành cho da dầu, nơi nó được quảng bá là giúp kiểm soát nấm men trên mặt, ngực và lưng, những vùng nhiều tuyến bã nhờn. Ở dạng này, nguyên tắc vẫn vậy: thoa lên vùng da cần, để vài phút rồi rửa sạch, không chà mạnh.

Ngoài mỹ phẩm, ZPT được dùng như chất diệt sinh vật trong công nghiệp: sơn chống hà cho tàu thuyền, sơn chống nấm mốc cho tường, chất chống vi sinh vật trong một số loại nhựa và vải. Đây là lý do khi tra tên chất này trên các cơ sở dữ liệu hoá chất, bạn sẽ thấy nhiều cảnh báo về độc tính với sinh vật thuỷ sinh. Cảnh báo đó nói về chất ở dạng nguyên liệu, nồng độ cao và môi trường nước, không áp thẳng vào một lần gội đầu.

Cũng vì độc với sinh vật dưới nước, một số người quan tâm tới lượng ZPT đi theo nước thải sinh hoạt. Câu hỏi này thuộc về quản lý môi trường và đang được các cơ quan xem xét cùng nhiều chất khác. Ở cấp độ cá nhân, việc bạn có thể làm là dùng đúng lượng, không lạm dụng, và không đổ bỏ cả chai còn dư xuống cống.

Nếu bạn gặp tên này trên một sản phẩm không phải để bôi lên người, như sơn, keo hay vải chống mốc, hãy đọc kỹ hướng dẫn an toàn của chính sản phẩm đó: đeo găng, tránh hít bụi, để xa trẻ nhỏ.

Những hiểu lầm hay gặp về zinc pyrithione

Hiểu lầm thứ nhất: “dầu gội trị gàu làm khô tóc vì có ZPT”. Cảm giác khô thường đến từ hệ chất hoạt động bề mặt tẩy mạnh và việc gội quá thường xuyên, không hẳn từ hoạt chất. Dùng dầu xả cho ngọn tóc là đủ khắc phục phần lớn trường hợp.

Hiểu lầm thứ hai: “đã bị cấm ở châu Âu thì ở đâu cũng độc”. Như đã nói, quyết định đó dựa trên cơ chế phân loại mối nguy và quy tắc mặc định cấm của khối này. Nó là tín hiệu để thận trọng và để nhà sản xuất tìm chất thay thế, không phải bằng chứng người dùng bị hại. Bạn có thể chọn công thức không chứa ZPT nếu muốn, nhưng không cần hoảng hốt vứt bỏ.

Hiểu lầm thứ ba: “gàu hết rồi thì ngừng hẳn”. Vì nấm Malassezia là cư dân thường trú, gàu hay quay lại khi ngưng hẳn. Cách bền hơn là giảm tần suất chứ không bỏ ngang, và xen kẽ giữa các hoạt chất khác nhau như ketoconazole, piroctone olamine hay selenium sulfide theo tư vấn của dược sĩ.

Hiểu lầm thứ tư: “càng nhiều bọt càng diệt nấm tốt”. Bọt chỉ là tính chất của chất hoạt động bề mặt. Thời gian tiếp xúc trên da đầu mới là thứ quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Dầu gội có zinc pyrithione dùng hằng ngày được không?

Phần lớn công thức được thiết kế để dùng vài lần mỗi tuần. Gội hằng ngày bằng dầu gội trị gàu có thể làm da đầu khô, tóc xơ. Nếu tóc bạn rất nhiều dầu và cần gội hằng ngày, hãy xen kẽ với dầu gội dịu nhẹ và đọc hướng dẫn trên nhãn.

Vì sao dầu gội trị gàu lại bị lắng cặn trắng dưới đáy chai?

Zinc pyrithione là các hạt không tan, được giữ lơ lửng nhờ chất làm đặc. Khi để lâu hoặc nhiệt độ thay đổi, hạt có thể lắng xuống. Lắc đều trước khi dùng là đủ; nếu chai tách lớp rõ, đổi màu hay có mùi lạ thì không nên dùng tiếp.

Zinc pyrithione và ketoconazole khác nhau ra sao?

Cả hai đều chống nấm nhưng thuộc nhóm hoá học khác nhau. Ketoconazole là thuốc kháng nấm nhóm azole, thường có trong dầu gội xếp là thuốc, nồng độ cao cần theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Zinc pyrithione phổ biến hơn trong dầu gội thông thường.

Tóc nhuộm có dùng dầu gội ZPT được không?

Được, nhưng dầu gội trị gàu thường có hệ tẩy rửa mạnh hơn nên màu nhuộm có thể phai nhanh hơn một chút. Bạn có thể chỉ dùng nó khi cần và dùng dầu gội giữ màu cho những lần còn lại.

Ở Việt Nam còn bán dầu gội chứa zinc pyrithione không?

Tuỳ quy định hiện hành của cơ quan quản lý mỹ phẩm và lộ trình chung của khu vực, nên câu trả lời có thể thay đổi theo thời gian. Người bán hàng nên tra danh mục chất cấm và chất hạn chế mới nhất trước khi nhập hoặc công bố sản phẩm.

Đã gội đúng cách bốn tuần mà vẫn còn gàu thì sao?

Khi đó nên đi khám da liễu. Gàu dai dẳng có thể là viêm da tiết bã, vảy nến hoặc nấm da đầu, những tình trạng cần bác sĩ xác định và có thể cần thuốc. Tự đổi liên tục nhiều loại dầu gội dễ làm da đầu kích ứng thêm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138