HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất trong đồ tẩy rửa gia dụng

Enzyme trong nước giặt: protease, amylase, lipase, cellulase xử lý vết bẩn nào

Protease, amylase, lipase, cellulase, mannanase trên nhãn nước giặt là gì, mỗi enzyme cắt loại vết bẩn nào, nhiệt độ hợp, vải không hợp và chuyện dị ứng enzyme.

Overhead view of a front-loading washing machine drum in a Can Tho apartment, a child school shirt with faint grass marks laid on top, hands in frame, warm afternoon light

Enzyme trong nước giặt là những protein có khả năng cắt nhỏ một loại phân tử bẩn cụ thể để nước và chất hoạt động bề mặt cuốn đi dễ hơn. Protease cắt protein như máu, trứng, sữa, mồ hôi; amylase cắt tinh bột như cơm, cháo, nước sốt; lipase cắt chất béo như dầu ăn, bã nhờn trên cổ áo; cellulase tác động lên chính sợi bông để làm vải mềm và bớt xù. Một sản phẩm thường chứa vài loại cùng lúc, và trên nhãn chúng hay được gom vào chữ "enzyme" hoặc "hỗn hợp enzyme".

Enzyme làm được nhiều việc ở nhiệt độ thấp mà trước đây phải giặt nước nóng mới sạch. Nhưng chúng có điều kiện: nhiệt độ quá cao làm chúng mất tác dụng, vài loại vải không hợp, và dạng bột từng là nguyên nhân gây dị ứng nghề nghiệp. Bài viết đi lần lượt từng loại, kèm cách đọc nhãn và những hiểu lầm hay gặp.

Bảng tra từng enzyme và vết bẩn nó nhắm tới

Mỗi enzyme chỉ cắt được một kiểu liên kết hoá học, nên một sản phẩm muốn xử lý nhiều loại vết bẩn phải phối nhiều enzyme. Bảng dưới gom những tên hay gặp trên nhãn hàng trong nước và hàng nhập.

EnzymeCắt loại phân tửVết bẩn điển hình
Protease (subtilisin)ProteinMáu, trứng, sữa, mồ hôi, nước thịt, một phần vết cỏ
AmylaseTinh bộtCơm, cháo, bột, sốt có tinh bột, sô-cô-la
LipaseChất béo, dầuDầu ăn, bã nhờn cổ áo, son môi, kem bôi da
CellulaseXenlulozơ của sợi bông bị xơKhông nhắm vết bẩn; làm vải bớt xù, giữ màu tươi, giảm bám bẩn lại
MannanaseMannan, chất làm đặc gốc gômKem, nước sốt, mỹ phẩm có gôm guar hay gôm đậu
Pectinase, pectate lyasePectin trong trái câyNước ép trái cây, mứt, rau củ

Nhãn hàng tiêu dùng thường không bắt buộc ghi tên từng enzyme; nhiều sản phẩm chỉ ghi "enzyme" chung. Hàng có danh sách thành phần chi tiết theo thói quen châu Âu đôi khi ghi đủ tên như protease, amylase, lipase. Không thấy tên riêng không có nghĩa là không có, chỉ là nhà sản xuất chọn cách ghi gộp.

Enzyme làm sạch theo cơ chế nào

Vết máu khô trên áo không tan trong nước vì protein trong máu là những chuỗi dài, xoắn và dính vào sợi vải. Chất hoạt động bề mặt có thể bao quanh vết bẩn dầu, nhưng gần như bất lực trước một mạng protein đã đông. Protease giải quyết bằng cách cắt chuỗi protein thành những đoạn ngắn tan được trong nước. Amylase làm điều tương tự với tinh bột, lipase với chất béo. Khi phân tử lớn đã bị cắt nhỏ, phần còn lại do chất hoạt động bề mặt và chuyển động của máy giặt đảm nhận.

Enzyme là chất xúc tác: một phân tử enzyme cắt hết phân tử bẩn này sang phân tử bẩn khác mà không bị tiêu hao trong phản ứng. Vì vậy chỉ cần lượng rất nhỏ, thường tính bằng phần nghìn hay nhỏ hơn trong công thức. Đổi lại, enzyme cần thời gian; ngâm đồ có vết bẩn protein một lúc trước khi giặt cho enzyme kịp làm việc thường hiệu quả hơn đổ thêm nước giặt.

Enzyme trong chất tẩy rửa được chọn và cải tiến để chịu được môi trường kiềm, chất hoạt động bề mặt và chất tẩy khác có trong công thức. Dù vậy chúng vẫn là protein: gặp nhiệt độ quá cao hoặc chất oxy hoá mạnh như javel, chúng biến tính và mất tác dụng. Đây là lý do không nên đổ javel chung với nước giặt có enzyme, ngoài lý do an toàn đã biết về javel.

Nhiệt độ, thời gian và cách giặt cho enzyme phát huy

Nước ấm vừa phải là vùng hợp nhất. Phần lớn enzyme giặt hoạt động tốt ở khoảng nước mát đến ấm, nhiều loại được thiết kế cho chương trình giặt nhiệt độ thấp. Nhiệt độ cao làm enzyme biến tính dần. Nhiệt độ cụ thể khuyến nghị nằm trên bao bì; khác nhau giữa các công thức.

Nước nóng làm vết protein khó tẩy hơn. Máu, trứng, sữa gặp nước nóng sẽ đông lại và bám chặt vào sợi vải, giống như trứng chín. Vì vậy vết bẩn protein nên được xả nước lạnh và xử lý bằng chất giặt có enzyme trước, sau đó mới giặt theo chế độ thường.

Ngâm trước giúp nhiều hơn tăng liều. Bôi trực tiếp nước giặt có enzyme lên vết bẩn, để một lúc rồi giặt, thường cho kết quả tốt hơn so với đổ thật nhiều vào máy. Enzyme cần tiếp xúc và thời gian, không cần lượng lớn.

Nước giặt để lâu có thể yếu đi. Enzyme trong nước giặt dạng lỏng được ổn định bằng các chất phụ trợ, nhưng vẫn giảm hoạt tính dần theo thời gian và khi bảo quản ở chỗ nóng. Cất chai ở nơi mát, đậy kín, dùng trong hạn ghi trên bao bì.

Không pha chung với javel. Chất oxy hoá mạnh phá huỷ enzyme ngay lập tức. Nếu cần tẩy trắng, dùng chất tẩy riêng theo đúng hướng dẫn ở một lần xả khác, hoặc chọn sản phẩm đã phối sẵn chất tẩy tương thích.

Vải không hợp với nước giặt có enzyme

Enzyme không phân biệt protein của vết bẩn với protein của sợi vải. Một số chất liệu vì vậy cần chất giặt riêng.

  • Len, len lông cừu, cashmere: sợi len là protein keratin. Protease có thể làm sợi yếu, xơ, mất độ mềm sau nhiều lần giặt. Chất giặt dành cho len thường không chứa protease.
  • Lụa tơ tằm: cũng là sợi protein (fibroin và sericin), dễ bị protease làm mất độ bóng và độ bền.
  • Đồ da, da lộn, lông vũ: nên theo hướng dẫn giặt riêng của nhà sản xuất, thường là chất giặt chuyên dụng không enzyme.
  • Đồ có hồ, tinh bột trang trí: amylase có thể làm mất lớp hồ cứng mà bạn muốn giữ.
  • Đồ cotton mỏng giặt rất thường xuyên: cellulase làm vải bớt xù, nhưng về lý thuyết tác động lên sợi bông; với đồ cực mỏng, đồ cổ, đồ quý, nên giặt tay nhẹ bằng chất giặt dịu.

Nhãn chăm sóc trên quần áo thường không nói riêng về enzyme, nhưng những dòng như "giặt tay với chất giặt dành cho len" hay "chỉ giặt khô" là gợi ý rõ. Khi không chắc, thử giặt một góc khuất hoặc chọn chất giặt trung tính không enzyme cho món đồ đó.

Dị ứng enzyme: từ nhà máy những năm 1960 tới chai nước giặt trong nhà

Khi bột giặt có enzyme mới phổ biến vào cuối những năm 1960, công nhân trong các nhà máy sản xuất hít phải bụi enzyme ở nồng độ cao và một số người bị dị ứng đường hô hấp, giống như hen nghề nghiệp. Ngành sản xuất phản ứng bằng cách bao enzyme trong hạt có lớp vỏ để giảm bụi, đặt giới hạn phơi nhiễm trong nhà máy và theo dõi sức khoẻ công nhân. Từ đó enzyme dạng bột trong sản phẩm tiêu dùng được bao hạt, còn enzyme trong nước giặt dạng lỏng thì không tạo bụi.

Với người tiêu dùng, các đánh giá an toàn cho thấy nguy cơ dị ứng do dùng nước giặt có enzyme theo cách thông thường là thấp. Một mối lo hay gặp là enzyme sót lại trên quần áo gây ngứa da; các nghiên cứu so sánh giữa chất giặt có và không có enzyme không cho thấy khác biệt rõ rệt về kích ứng da ở người dùng nói chung. Kích ứng da sau khi giặt thường do không xả sạch, do hương liệu hoặc do chất hoạt động bề mặt hơn là do enzyme. Người có cơ địa dị ứng, chàm, hoặc trẻ sơ sinh da nhạy cảm vẫn nên hỏi bác sĩ da liễu nếu có phản ứng kéo dài, và có thể thử đổi sản phẩm để tìm nguyên nhân.

Điều vẫn đáng chú ý: tránh hít bụi khi đổ bột giặt từ bao lớn, không để trẻ chơi với bột giặt, và với viên giặt dạng túi gel cô đặc, cất thật cao vì trẻ nhỏ có thể cắn vỡ. Nước giặt bắn vào mắt cần rửa nhiều nước; nuốt phải với lượng lớn, nhất là viên giặt cô đặc, cần gọi cấp cứu 115 hoặc trung tâm chống độc.

Những hiểu lầm hay gặp về enzyme giặt

"Sinh học" nghĩa là tự nhiên, an toàn tuyệt đối. Chữ "bio" hay "sinh học" trên nước giặt ở nhiều nước chỉ có nghĩa là sản phẩm chứa enzyme. Enzyme được sản xuất bằng quá trình lên men vi sinh, nhưng điều đó không làm sản phẩm trở nên vô hại; nó vẫn là chất tẩy rửa với các khuyến cáo an toàn như mọi chất tẩy rửa khác.

Enzyme ăn mòn quần áo. Với vải cotton và sợi tổng hợp thông thường, protease, amylase, lipase không có gì để cắt trên sợi vải. Nguy cơ chỉ có với sợi protein như len, lụa, và ở mức độ nhẹ với cellulase trên sợi bông.

Nước giặt tự làm từ vỏ trái cây ủ cũng là enzyme giặt. Dung dịch vỏ trái cây lên men có thể chứa một số enzyme và acid hữu cơ, nhưng thành phần không ổn định, không được thiết kế để chịu chất hoạt động bề mặt và môi trường kiềm, nên không thể so trực tiếp với enzyme giặt công nghiệp.

Có enzyme thì không cần giặt nhiệt độ cao bao giờ. Enzyme giúp giặt sạch ở nhiệt độ thấp, nhưng một số tình huống như đồ của người ốm hay khăn dùng chung có thể cần nhiệt hoặc chất khử khuẩn riêng theo hướng dẫn y tế. Hai mục tiêu làm sạch và khử khuẩn là khác nhau.

Enzyme trong bột giặt, nước giặt và viên giặt khác nhau ra sao

Cùng là enzyme nhưng mỗi dạng sản phẩm phải giải một bài toán bảo quản khác. Trong bột giặt, enzyme nằm trong những hạt nhỏ có lớp vỏ bọc, tách khỏi chất tẩy oxy và chỉ được giải phóng khi hạt tan trong nước giặt. Cách bọc này vừa giữ hoạt tính khi bảo quản lâu, vừa giảm bụi enzyme bay lên khi người dùng đổ bột. Nhược điểm là bột tan chậm trong nước lạnh, hạt chưa tan kịp thì enzyme cũng chưa kịp làm việc.

Trong nước giặt dạng lỏng, enzyme hoà sẵn trong dung dịch có nước, nên nhà sản xuất phải thêm chất ổn định để enzyme không tự phân huỷ và để protease không "ăn" luôn các enzyme khác, vì bản thân enzyme cũng là protein. Nước giặt lỏng thường không chứa chất tẩy oxy vì hai thứ khó sống chung trong một chai. Viên giặt dạng túi gel là nước giặt cô đặc ít nước, enzyme được bảo quản trong môi trường đậm đặc; vì quá cô đặc nên đây cũng là dạng nguy hiểm nhất nếu trẻ nhỏ cắn vỡ.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết nước giặt có enzyme hay không?

Đọc phần thành phần trên bao bì, tìm chữ enzyme, protease, amylase, lipase, cellulase hoặc subtilisin. Hàng nhập từ châu Âu đôi khi ghi bio hoặc non-bio, trong đó bio là có enzyme. Nếu nhãn không ghi thành phần chi tiết, có thể tra thông tin công bố của nhà sản xuất.

Nước giặt có enzyme có dùng được cho đồ trẻ sơ sinh không?

Nhiều gia đình vẫn dùng, và các đánh giá không thấy enzyme giặt gây kích ứng da rõ rệt ở người dùng nói chung. Với trẻ sơ sinh, quan trọng nhất là xả thật sạch và hạn chế hương liệu. Nếu bé có chàm hoặc da đỏ kéo dài, hỏi bác sĩ nhi hoặc da liễu.

Có nên ngâm đồ qua đêm trong nước giặt có enzyme không?

Ngâm ngắn cho vết bẩn protein, tinh bột là có ích. Ngâm qua đêm trong nước ấm có thể làm đồ màu phai, vải có mùi, và với đồ len lụa thì có hại. Thời gian ngâm theo hướng dẫn trên bao bì là đủ.

Vì sao vết máu cũ khó tẩy hơn vết mới dù dùng nước giặt có enzyme?

Vết máu đã khô lâu, đã gặp nhiệt hoặc đã qua nhiều lần giặt nóng thì protein bị biến tính và liên kết chặt với sợi vải, đôi khi kèm sắt trong máu bị oxy hoá thành vệt nâu. Enzyme vẫn giúp được phần nào nhưng cần thời gian ngâm lâu hơn và có thể không hết hẳn.

Enzyme giặt có hại cho môi trường không?

Enzyme là protein, phân huỷ sinh học nhanh trong hệ thống xử lý nước thải. Việc dùng enzyme còn giúp giặt sạch ở nhiệt độ thấp, giảm năng lượng đun nước. Tác động môi trường của nước giặt chủ yếu đến từ các thành phần khác như chất hoạt động bề mặt, chất tạo bọt và bao bì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138