HoatTinh.comHoạt Tính
Phụ gia thực phẩm theo mã

Gôm xanthan (INS 415) và gôm guar (INS 412): chất làm sánh trong nước sốt, kem, bánh

Gôm xanthan làm từ vi khuẩn lên men, gôm guar từ hạt đậu guar: vì sao chỉ một nhúm làm sánh cả chai sốt, có trong món nào và ai cần lưu ý.

Over-the-shoulder view of a home cook in Hanoi pouring thick chili sauce from a squeeze bottle onto a plate of spring rolls, steam, soft overhead kitchen light, green tiles

Gôm xanthan (mã INS 415) và gôm guar (mã INS 412) là hai chất làm dày, làm sánh phổ biến nhất trong thực phẩm đóng gói. Cả hai đều là polysaccharide tan trong nước, chỉ cần vài phần nghìn khối lượng đã biến nước thành dung dịch sánh. Điểm khác biệt nằm ở nguồn gốc: xanthan do vi khuẩn tạo ra trong bồn lên men, còn guar được nghiền từ hạt của cây đậu guar.

Bạn gặp chúng trong tương ớt, sốt mayonnaise, nước xốt trộn salad, kem, sữa chua, súp gói, bánh không gluten, và cả bột làm đặc dành cho người khó nuốt. Bài này giải thích từng chất là gì, vì sao nhà sản xuất hay dùng chung hai chất, cách đọc trên nhãn, và những tình huống cần lưu ý thật sự.

Gôm xanthan được làm ra thế nào

Gôm xanthan là sản phẩm của vi khuẩn Xanthomonas campestris, loài vốn gây bệnh thối đen trên cây họ cải. Khi được nuôi trong bồn lên men với nguồn đường (glucose, sucrose từ ngô, sắn, mía…), vi khuẩn tiết ra một lớp chất nhầy bao quanh tế bào để tự bảo vệ. Chất nhầy đó chính là xanthan. Sau khi lên men, người ta tiệt trùng dịch, kết tủa gôm bằng cồn, sấy khô và nghiền thành bột. Vi khuẩn bị loại bỏ trong quá trình này; sản phẩm cuối không chứa vi sinh vật sống.

Xanthan được các nhà khoa học thuộc Bộ Nông nghiệp Mỹ phát hiện trong thập niên 1950 khi tìm các polysaccharide vi sinh có ích, và được phép dùng làm phụ gia thực phẩm ở Mỹ từ cuối thập niên 1960. Ngày nay nó được sản xuất ở quy mô lớn tại nhiều nước.

Về cấu trúc, phân tử xanthan có một trục chính giống cellulose (chuỗi glucose), trên đó cứ hai đơn vị lại có một nhánh ngắn gồm ba phân tử đường. Các nhánh này làm phân tử cứng và duỗi dài trong nước, giống như những que nhỏ đan vào nhau. Đó là lý do một lượng rất nhỏ đã cho độ nhớt cao, và độ nhớt ít bị ảnh hưởng bởi nhiệt, muối hay axit — điểm khiến xanthan rất được ưa trong nước chấm, tương ớt vốn vừa mặn vừa chua.

Gôm guar: từ hạt đậu ở Ấn Độ đến hộp kem

Gôm guar lấy từ phần nội nhũ của hạt đậu guar (Cyamopsis tetragonoloba), một cây họ đậu chịu hạn trồng nhiều ở vùng khô hạn của Ấn Độ và Pakistan. Hạt được tách vỏ, tách mầm, phần nội nhũ được nghiền mịn thành bột trắng ngà. Không có bước lên men; về bản chất đây là bột của một bộ phận trong hạt.

Thành phần chính của gôm guar là galactomannan: một chuỗi đường mannose dài, cứ khoảng hai đơn vị mannose có một nhánh galactose. Cấu trúc này giúp guar tan được trong nước lạnh và tạo độ sánh cao, nhưng tự nó không tạo gel. Gôm đậu carob (locust bean gum, mã 410) và gôm tara (mã 417) cũng là galactomannan nhưng ít nhánh hơn, nên tính chất khác đôi chút.

Ngoài thực phẩm, gôm guar được dùng rất nhiều trong công nghiệp: dệt, giấy, mỹ phẩm, và đặc biệt trong dung dịch khoan dầu khí. Nhu cầu công nghiệp từng khiến giá nguyên liệu biến động mạnh, và gián tiếp làm nhiều nhà sản xuất thực phẩm chuyển sang dùng xanthan hoặc phối nhiều loại gôm. Với người tiêu dùng, thông tin này giải thích vì sao công thức của cùng một sản phẩm có lúc ghi guar, có lúc ghi xanthan.

Một dạng biến đổi là gôm guar thuỷ phân một phần, trong đó chuỗi được cắt ngắn để bớt sánh, dùng như một loại chất xơ hoà tan bổ sung vào đồ uống. Dạng này có mục đích dinh dưỡng, khác với vai trò làm dày của gôm guar thông thường.

So sánh xanthan và guar theo tính chất người làm bếp quan tâm

Hai chất thường được nhắc chung nhưng hành xử khác nhau. Bảng dưới đặt cạnh nhau những đặc điểm quyết định chúng xuất hiện trong sản phẩm nào.

Đặc điểmGôm xanthan (415)Gôm guar (412)
Nguồn gốcVi khuẩn lên men đườngNội nhũ hạt đậu guar
Tan trong nước lạnhCóCó
Chịu axit, muốiRất tốtKém hơn, giảm sánh khi rất chua
Chịu nhiệt và đông lạnhTốtKhá, có thể giảm sánh khi đun lâu
Độ sánh khi khuấy, lắcLoãng ra khi lắc, đặc lại khi để yênÍt đổi hơn
Tạo gel một mìnhKhôngKhông
Dùng ở đâu nhiềuTương ớt, sốt, nước chấm, bánh không glutenKem, sữa chua, bánh, đồ uống

Tính chất "loãng ra khi lắc" của xanthan có tên chuyên môn là giả dẻo. Chai tương ớt để yên thì đặc, không chảy nước; khi bóp hoặc lắc thì tương chảy ra trơn tru, rồi đặc lại trên đĩa. Nước xốt trộn salad giữ được các hạt gia vị lơ lửng cũng nhờ đặc điểm này.

Khi trộn xanthan với guar hoặc với gôm đậu carob, độ sánh tăng hơn tổng của từng chất, và xanthan với gôm đậu carob còn tạo được gel mềm. Nhà sản xuất kem hay phối nhiều gôm để kem mịn, chậm chảy và ít tinh thể đá.

Bạn gặp hai loại gôm này trong những sản phẩm nào

Danh sách theo nhóm hàng. Hai chất có thể cùng xuất hiện trong một sản phẩm, hoặc xuất hiện cùng các chất làm dày khác như tinh bột biến tính, carrageenan, pectin.

  • Tương ớt, tương cà, nước chấm đóng chai, sốt ướp: xanthan giữ độ sánh ổn định trong môi trường mặn, chua.
  • Sốt mayonnaise, nước xốt trộn salad: giữ hỗn hợp dầu nước không tách lớp, gia vị không lắng.
  • Kem, kem que, sữa chua, váng sữa: guar và các gôm khác làm mịn, hạn chế tinh thể đá.
  • Súp ăn liền, gói gia vị, nước cốt lẩu cô đặc: tạo độ sánh khi pha với nước nóng.
  • Bánh mì, bánh ngọt không gluten: xanthan hoặc guar thay một phần vai trò kết dính của gluten.
  • Đồ uống có thịt quả, sữa hạt, nước ép: giữ thịt quả lơ lửng, tạo cảm giác đậm.
  • Bột làm đặc dùng trong chăm sóc người khó nuốt: nhiều loại dựa trên xanthan, pha vào nước, súp để chất lỏng chảy chậm hơn.
  • Kem đánh răng, mỹ phẩm: làm đặc, ghi theo tên INCI xanthan gum hoặc cyamopsis tetragonoloba gum.

Trên nhãn hàng Việt Nam, bạn thường thấy "chất làm dày (415)", "chất ổn định (412)" hoặc ghi tên xanthan gum, guar gum. Hàng châu Âu ghi E415, E412.

Làm bánh không gluten: vì sao công thức hay có xanthan

Gluten là mạng protein hình thành khi bột mì gặp nước và được nhào, giữ khí cho bánh nở và tạo độ dai. Bột gạo, bột ngô, bột sắn không tạo được mạng này, nên bánh làm từ chúng thường vụn, xẹp. Một lượng nhỏ xanthan hoặc guar giúp bột giữ khí và kết dính tốt hơn, dù không thay hoàn toàn gluten.

Các công thức bánh không gluten thường dùng xanthan với tỷ lệ khoảng nửa thìa cà phê đến một thìa cà phê cho mỗi cốc bột, tuỳ loại bánh — con số này chỉ để tham khảo, mỗi công thức có tỷ lệ riêng. Dùng quá tay sẽ làm bánh dai như cao su, ruột bánh ướt. Guar cho kết quả tương tự nhưng bánh có thể mềm hơn và hơi ẩm hơn.

Người mắc bệnh celiac hay không dung nạp gluten cần lưu ý một điều: bản thân xanthan và guar không chứa gluten, nhưng sản phẩm cuối có thể nhiễm chéo nếu làm trong xưởng có bột mì. Chữ "không gluten" trên nhãn ở nhiều nước có ngưỡng quy định cụ thể; còn với bánh làm thủ công bán lẻ, bạn chỉ có thể hỏi người bán về quy trình.

Ngoài bánh, bột xanthan cũng được dùng trong bếp gia đình để làm sánh nước sốt mà không cần đun như bột năng, bột bắp. Chỉ cần rắc thật ít và khuấy mạnh để tránh vón cục.

Những trường hợp cần lưu ý khi dùng gôm làm dày

Bột làm đặc cho trẻ sinh non phải theo chỉ định. Năm 2011, FDA khuyến cáo không dùng một loại chất làm đặc dựa trên xanthan cho trẻ sinh non sau khi ghi nhận các ca viêm ruột hoại tử. Bài học chung là mọi chất làm đặc pha vào sữa cho trẻ nhỏ, nhất là trẻ sinh non, chỉ dùng khi có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ.

Người khó nuốt cần độ đặc đúng mức. Với người cao tuổi, người sau tai biến hay mắc bệnh thần kinh có khó nuốt, độ đặc của nước uống được chỉnh theo đánh giá của bác sĩ hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu. Pha quá loãng hay quá đặc đều có thể gây sặc hoặc khó nuốt hơn; không tự ước lượng.

Nuốt bột hoặc viên gôm khô với ít nước có thể gây tắc. Gôm guar trương nở mạnh khi gặp nước. Một số viên giảm cân chứa gôm guar từng gây tắc thực quản khi người dùng nuốt viên với quá ít nước, dẫn đến việc hạn chế loại sản phẩm này ở một số nước. Lượng gôm trong thực phẩm thông thường thì đã được hoà sẵn, không có nguy cơ này.

Lượng lớn gây đầy hơi, đi ngoài lỏng. Cả hai chất đều không tiêu hoá ở ruột non và bị vi khuẩn ruột già lên men. Lượng nhỏ trong thực phẩm ít gây chuyện; lượng lớn, như khi dùng làm chất xơ bổ sung, có thể gây chướng bụng.

Đánh giá an toàn. JECFA xếp cả xanthan và guar vào nhóm có ADI "không xác định", nghĩa là không cần đặt giới hạn bằng con số ở mức dùng thông thường. EFSA đánh giá lại guar và xanthan năm 2017 và cũng kết luận không cần ADI dạng con số cho dân số chung.

Phân biệt xanthan, guar với các chất làm dày khác trên cùng một nhãn

Một chai sốt hay một hộp kem thường ghi nhiều chất làm dày cùng lúc, và người đọc dễ nghĩ nhà sản xuất "cho thêm hoá chất" một cách thừa thãi. Thực ra mỗi chất lo một việc. Tinh bột biến tính (các mã 14xx) cho độ sánh đầy, đục, rẻ; xanthan giữ độ sánh ổn định khi chua mặn và khi bảo quản lâu; guar làm mịn và giữ nước; pectin (440) tạo gel trong mứt có nhiều đường và axit; carrageenan (407) làm việc với protein sữa; cellulose biến đổi như CMC (466) giữ nước và tạo độ trơn.

Khi đọc nhãn, thứ tự xuất hiện cho bạn biết chất nào được dùng nhiều hơn, nhưng chênh lệch giữa các gôm thường rất nhỏ vì tất cả đều chỉ dùng ở mức dưới một phần trăm. Một sản phẩm ghi ba chất làm dày không có nghĩa là "đặc hoá chất" hơn sản phẩm ghi một chất; nhiều khi ba chất ở lượng nhỏ cho kết cấu tốt hơn một chất ở lượng lớn.

Có vài cặp tên dễ nhầm. Gôm arabic (414), chiết từ nhựa cây keo, chủ yếu dùng làm chất nhũ hoá trong đồ uống và kẹo, không phải để làm sánh mạnh. Gôm gellan (418) cũng do vi khuẩn lên men tạo ra như xanthan nhưng tạo được gel, hay dùng trong sữa hạt để giữ hạt lơ lửng. Bột konjac (425) từ củ nưa là thành phần chính của thạch dẻo và mì konjac. Biết các mã này giúp bạn đọc một danh sách thành phần dài mà không phải tra từng dòng.

Câu hỏi thường gặp

Gôm xanthan có phải chất xơ không?

Xét về bản chất, xanthan và guar là polysaccharide không tiêu hoá ở ruột non, nên được tính là chất xơ hoà tan. Nhưng lượng dùng trong một khẩu phần thực phẩm chỉ vài chục đến vài trăm miligam, đóng góp không đáng kể vào nhu cầu chất xơ hằng ngày. Muốn tăng chất xơ, rau, đậu, ngũ cốc nguyên hạt vẫn là nguồn chính.

Người dị ứng ngô, đậu nành có cần tránh xanthan không?

Xanthan được lên men từ đường có thể lấy từ ngô, đậu nành, lúa mì hay mía. Sau tinh chế, lượng protein gây dị ứng còn lại thường rất thấp, nhưng người dị ứng nặng nên hỏi nhà sản xuất về nguồn nguyên liệu và hỏi bác sĩ dị ứng trước khi kết luận. Quy định khai báo chất gây dị ứng khác nhau giữa các nước.

Có thể thay bột năng bằng xanthan khi nấu canh, súp không?

Được, với lượng ít hơn nhiều. Xanthan làm sánh ngay cả khi không đun và không bị loãng khi để nguội, nhưng kết cấu trơn, hơi nhớt, khác với độ sánh trong của bột năng. Nhiều người thấy hợp với nước sốt nguội hơn là với canh nóng truyền thống.

Vì sao bột xanthan hay vón cục khi pha?

Bột xanthan hút nước rất nhanh, lớp ngoài hạt bột trương lên ngay và bọc kín phần bên trong còn khô. Cách tránh là rắc từ từ trong khi khuấy mạnh, hoặc trộn trước với đường, dầu hay các bột khô khác rồi mới cho vào nước. Máy xay cầm tay giúp hoà tan đều nhanh nhất.

Gôm guar trong kem có liên quan gì đến "kem không tan"?

Gôm guar và các chất ổn định khác làm kem tan chậm hơn và giữ hình dạng lâu hơn, vì chúng giữ nước trong mạng lưới. Kem tan chậm không có nghĩa là có chất lạ hay không phải kem thật; đó là tác dụng thông thường của chất ổn định đã được phép dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138