Một số màng lọc chống nắng hữu cơ, đặc biệt là oxybenzone, gây hại cho san hô trong thí nghiệm ở phòng lab, nhưng mức độ chúng góp phần làm suy thoái rạn san hô ngoài tự nhiên vẫn đang được tranh luận. Các nhà khoa học đồng thuận rằng nguyên nhân lớn nhất làm san hô chết trên diện rộng là nước biển nóng lên gây tẩy trắng; kem chống nắng nếu có vai trò thì là áp lực cục bộ ở những vịnh đông người tắm.
Dù bằng chứng chưa ngã ngũ, Hawaii đã cấm bán kem chống nắng chứa oxybenzone và octinoxate từ năm 2021, và chữ "thân thiện với rạn san hô" xuất hiện ngày càng nhiều trên bao bì. Bài này giải thích nghiên cứu nói gì, phê bình nói gì, và bạn có thể làm gì khi đi biển mà không phải bỏ chống nắng.
Câu chuyện bắt đầu thế nào
Mối lo về kem chống nắng và san hô đã có từ trước, nhưng trở thành chủ đề toàn cầu sau một nghiên cứu công bố năm 2016 trên tạp chí chuyên về độc chất học môi trường. Nhóm tác giả cho ấu trùng và tế bào của một loài san hô tiếp xúc với oxybenzone trong phòng thí nghiệm, ghi nhận tổn thương ADN, biến dạng và tử vong ở các nồng độ khác nhau. Họ cũng đo oxybenzone trong nước ở một số bãi tắm đông khách và cho rằng nồng độ ở đó có thể đủ gây hại.
Nghiên cứu được báo chí đưa tin rộng rãi, và chỉ hai năm sau, năm 2018, bang Hawaii thông qua luật cấm bán kem chống nắng chứa oxybenzone và octinoxate, có hiệu lực từ ngày 1/1/2021. Quốc đảo Palau đi xa hơn với lệnh cấm một danh sách dài hơn từ năm 2020, Quần đảo Virgin thuộc Hoa Kỳ cũng có quy định tương tự. Một số khu bảo tồn biển ở nơi khác khuyến cáo du khách dùng loại kem không chứa các chất này.
Tốc độ ra quyết định nhanh hơn tốc độ khoa học. Đây không hẳn là sai, vì nhà quản lý đôi khi phải hành động khi chưa có câu trả lời đủ, nhưng nó tạo ra khoảng cách giữa điều được tin rộng rãi và điều đã được chứng minh.
Phê bình từ giới khoa học
Nồng độ trong thí nghiệm và ngoài biển. Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng nồng độ gây hại rõ trong lab thường cao hơn nồng độ đo được ở phần lớn vùng biển. Một số điểm đo rất cao là ở vũng nước nông kín, đông người tắm, không đại diện cho cả rạn.
Ấu trùng khác san hô trưởng thành. Ấu trùng và tế bào nuôi cấy thường nhạy hơn tập đoàn san hô ngoài tự nhiên. Kết quả trên chúng là tín hiệu quan trọng, nhưng chuyển sang rạn san hô thật cần thêm nghiên cứu thực địa.
Nhiều nguồn gây áp lực cùng lúc. Nước thải sinh hoạt, phân bón trôi ra biển, trầm tích từ xây dựng, đánh bắt quá mức và đặc biệt là nhiệt độ nước biển tăng đều tác động lên san hô. Tách riêng phần đóng góp của kem chống nắng là việc rất khó.
Đánh giá tổng hợp kêu gọi thêm dữ liệu. Năm 2022, Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Hoa Kỳ công bố báo cáo xem xét bằng chứng về kem chống nắng trong môi trường nước. Báo cáo không kết luận được mức nguy hại ngoài tự nhiên và đề nghị cơ quan bảo vệ môi trường thực hiện đánh giá rủi ro sinh thái đầy đủ, đồng thời lưu ý cần cân nhắc tác động sức khoẻ nếu người dân giảm dùng kem chống nắng.
Các màng lọc hay được nhắc tới trong tranh cãi
Bảng dưới liệt kê các chất thường xuất hiện trong bài viết về san hô. Tên tiếng Anh là tên bạn sẽ gặp trên nhãn; một chất có thể có nhiều tên.
| Chất | Loại | Mức độ được nhắc tới |
|---|---|---|
| Oxybenzone (benzophenone-3) | Màng lọc hữu cơ | Trung tâm của tranh cãi, có trong luật cấm của Hawaii và Palau |
| Octinoxate (ethylhexyl methoxycinnamate) | Màng lọc hữu cơ | Bị cấm cùng oxybenzone ở Hawaii, dữ liệu ít hơn |
| Octocrylene | Màng lọc hữu cơ | Được nghiên cứu nhiều hơn trong vài năm gần đây, kết quả còn trái chiều |
| Kẽm oxit, titanium dioxide | Màng lọc vô cơ (khoáng) | Thường được quảng bá là thân thiện với san hô, nhưng một số nghiên cứu lab với hạt nano kẽm oxit cũng ghi nhận độc tính với sinh vật biển |
Điểm cần nhớ ở dòng cuối: chuyển sang màng lọc khoáng không phải là lời giải hoàn hảo. Các kết quả về kẽm oxit dạng nano còn ít, nhưng đủ để thấy "khoáng" không đồng nghĩa với "vô hại với môi trường".
Vì sao đo kem chống nắng ngoài biển lại khó
Để biết kem chống nắng có hại cho rạn san hô thật hay không, các nhà khoa học cần biết nồng độ màng lọc mà san hô thật sự phải chịu. Con số này thay đổi rất nhanh theo giờ trong ngày, theo số người đang tắm, theo thuỷ triều và dòng chảy. Một mẫu nước lấy lúc trưa ở vũng nông đông khách có thể cho kết quả cao gấp nhiều lần mẫu lấy lúc sáng sớm cách đó vài trăm mét. Vì vậy hai nghiên cứu đo cùng một vùng biển có thể đưa ra kết quả rất khác nhau.
Màng lọc hữu cơ còn bị ánh sáng mặt trời và vi sinh vật phân huỷ, một phần bám vào trầm tích đáy hoặc vào mô sinh vật. Đo trong nước chỉ thấy một phần câu chuyện. Một số nhóm nghiên cứu đã chuyển sang đo trong mô san hô và trầm tích để ước lượng mức tích luỹ, nhưng phương pháp chưa thống nhất nên kết quả khó so sánh giữa các nơi.
Khó khăn cuối cùng là tách tác động. Ở một bãi biển đông người, nước thải từ khu nghỉ dưỡng, dầu từ thuyền và chính việc người tắm dẫm lên san hô xảy ra cùng lúc với kem chống nắng. Muốn chứng minh màng lọc là nguyên nhân, cần nghiên cứu thực địa dài hạn có đối chứng, loại nghiên cứu tốn kém và hiện còn ít. Đây là lý do các báo cáo tổng hợp đều kết luận theo hướng cần thêm dữ liệu.
Chữ "thân thiện với rạn san hô" trên nhãn nghĩa là gì
Hiện chưa có định nghĩa pháp lý thống nhất cho các cụm như "reef safe" hay "reef friendly" ở phần lớn thị trường. Nhà sản xuất có thể dùng chữ này khi sản phẩm không chứa oxybenzone và octinoxate, dù vẫn chứa các màng lọc khác chưa được nghiên cứu kỹ về tác động biển. Một số nơi đã bắt đầu bàn chuyện quản lý cách dùng cụm từ này, nhưng chưa phổ biến.
Vì vậy cách đọc thực tế là xem danh sách thành phần thay vì tin vào khẩu hiệu. Nếu bạn muốn tránh hai chất bị cấm ở Hawaii, hãy tìm tên đầy đủ của chúng. Nếu bạn muốn dùng màng lọc khoáng, tìm kẽm oxit hoặc titanium dioxide ở vị trí đầu danh sách hoạt chất.
Cũng cần lưu ý rằng màng lọc khoáng thường để lại vệt trắng, khó tán hơn, nên một số người bôi mỏng hơn mức cần thiết. Kem chống nắng chỉ bảo vệ khi bôi đủ lượng và thoa lại đúng lúc; lượng cụ thể và cách thoa lại có bài riêng ở các trang về chăm sóc da. Đổi sang sản phẩm "thân thiện san hô" mà bôi ít đi thì người chịu thiệt đầu tiên là da của bạn.
Đi biển ở Việt Nam: vừa bảo vệ da, vừa giảm áp lực lên rạn
Việt Nam có nhiều vùng rạn san hô được bảo vệ, như quanh Phú Quốc, Côn Đảo, Nha Trang, Cù Lao Chàm. Những việc sau giúp bạn giảm phần mình mà không phải hy sinh việc chống nắng.
- Ưu tiên che chắn vật lý khi xuống nước lâu: áo bơi dài tay, áo chống nắng có chỉ số UPF, mũ rộng vành khi ở trên thuyền. Phần da được vải che thì không cần kem.
- Bôi kem chống nắng ít nhất mười lăm đến hai mươi phút trước khi xuống nước để kem kịp bám, giảm lượng trôi ra ngay khi vừa xuống.
- Khi lặn ngắm san hô ở khu bảo tồn, tuân theo hướng dẫn của ban quản lý về loại kem được khuyến khích.
- Không đứng, không dẫm, không chạm vào san hô, kể cả khi thấy san hô có vẻ cứng; tác động cơ học từ người tắm là áp lực trực tiếp và dễ tránh.
- Tắm tráng trên bờ trước khi xuống những hồ nước nông kín nếu có điều kiện, nhất là khi vừa bôi lại kem.
- Mang rác, chai lọ rỗng về; không xả nước rửa có kem chống nắng thẳng xuống biển từ thuyền.
Những việc này nhỏ, nhưng nhắm đúng vào các vùng nước nông đông người, nơi mà nếu kem chống nắng có góp phần gây hại thì cũng là nơi tác động lớn nhất.
Cân hai lợi ích: da người và rạn san hô
Tranh cãi này đặc biệt ở chỗ hai lợi ích đều có thật. Tia cực tím gây cháy nắng, lão hoá da và làm tăng nguy cơ ung thư da; kem chống nắng là một trong những công cụ bảo vệ có bằng chứng rõ ràng. Rạn san hô là hệ sinh thái quan trọng cho nghề cá, du lịch và bảo vệ bờ biển, và đang chịu áp lực lớn trên toàn cầu.
Trong khi khoa học còn tranh luận, cách cân bằng hợp lý là không bỏ chống nắng, đồng thời ưu tiên che chắn bằng quần áo khi ở dưới nước lâu và chọn sản phẩm không chứa oxybenzone nếu bạn muốn thận trọng thêm cho rạn san hô. Riêng với trẻ nhỏ, người có làn da nhạy cảm hay có bệnh da liễu, việc chọn loại kem phù hợp với da nên hỏi bác sĩ da liễu, vì sản phẩm "thân thiện san hô" không tự động là sản phẩm phù hợp với làn da cụ thể.
Nếu muốn đóng góp nhiều hơn cho rạn san hô, những việc như ủng hộ quản lý nước thải ven biển, chọn đơn vị du lịch tôn trọng quy định khu bảo tồn và giảm phát thải nói chung có thể có tác động lớn hơn việc đổi một tuýp kem.
Câu hỏi thường gặp
Bôi kem chống nắng khi bơi ở hồ bơi có ảnh hưởng gì không?
Hồ bơi là hệ thống khép kín có lọc và xử lý nước, không có san hô nên câu hỏi về rạn không đặt ra. Mối quan tâm ở hồ bơi là vệ sinh nước. Bạn vẫn nên bôi kem khi bơi ngoài trời và thoa lại sau khi lau người.
Kem chống nắng có oxybenzone có hại cho người dùng không?
Đây là câu hỏi khác với chuyện san hô. Các nghiên cứu của FDA công bố năm 2019 và 2020 cho thấy một số màng lọc hữu cơ, trong đó có oxybenzone, được hấp thu vào máu ở mức cần nghiên cứu thêm. Hấp thu không có nghĩa là có hại; FDA vẫn khuyến khích dùng kem chống nắng trong khi chờ dữ liệu.
Ở Việt Nam có cấm kem chống nắng chứa oxybenzone không?
Mỹ phẩm tại Việt Nam được quản lý theo quy định chung của ASEAN, trong đó oxybenzone vẫn nằm trong danh mục màng lọc được phép với giới hạn nồng độ. Quy định có thể được cập nhật; muốn biết chính xác, bạn tra văn bản hiện hành của cơ quan quản lý mỹ phẩm.
Kem chống nắng dạng xịt có thân thiện với biển hơn không?
Không nhất thiết. Dạng xịt dễ bay ra ngoài, rơi xuống cát và nước xung quanh, đồng thời khó bôi đủ lượng. Thành phần mới là yếu tố quyết định tác động lên sinh vật biển. Với trẻ em, dạng xịt còn có nguy cơ hít phải.
San hô ở Việt Nam có bị tẩy trắng không?
Các đợt nước biển nóng bất thường trên thế giới đều có ảnh hưởng tới vùng biển Đông Nam Á, và các nhà khoa học trong nước đã ghi nhận hiện tượng tẩy trắng ở một số rạn. Thông tin cụ thể về từng khu vực nên tham khảo báo cáo của các viện nghiên cứu biển và ban quản lý khu bảo tồn.
Chọn kem chống nắng cho trẻ đi biển thế nào?
Ưu tiên quần áo chống nắng, mũ và bóng râm cho trẻ, rồi mới tới kem. Trẻ dưới sáu tháng tuổi nhìn chung được khuyên tránh nắng trực tiếp hơn là bôi kem. Loại kem phù hợp với da trẻ nên hỏi bác sĩ nhi hoặc bác sĩ da liễu, nhất là khi trẻ có da nhạy cảm.