HoatTinh.comHoạt Tính
Phụ gia thực phẩm theo mã

Sulfit (INS 220–228) trong rượu vang, trái cây sấy, tôm: là gì và ai cần tránh

Sulfit gồm lưu huỳnh dioxit và các muối mã INS 220–228: giữ màu trái cây sấy, chống thâm tôm, bảo quản rượu vang; vì sao người hen suyễn cần để ý.

Dried fruit stall at a covered market in Lam Dong, rows of pale golden dried persimmons and apricots in woven trays, shopper hand lifting a piece, soft diffuse light

Sulfit là tên gọi chung cho lưu huỳnh dioxit (SO2, mã INS 220) và các muối của nó như natri sulfit (221), natri bisulfit (222), natri metabisulfit (223), kali metabisulfit (224) cho đến canxi và kali bisulfit (227, 228). Chúng là chất bảo quản, chất chống oxy hoá và chất chống thâm màu, được dùng từ rất lâu trước khi có khái niệm phụ gia.

Bạn gặp sulfit trong rượu vang, trái cây sấy có màu sáng như mơ, nho khô vàng, hồng sấy, trong tôm đông lạnh, khoai tây cắt sẵn, nước ép, giấm và một số loại mứt. Với đa số người, lượng sulfit trong khẩu phần không gây vấn đề; nhưng một nhóm nhỏ, đặc biệt người hen suyễn, có thể phản ứng rõ. Bài này giải thích sulfit là gì, làm gì, cách nhận ra trên nhãn và ai nên thận trọng.

Sulfit là gì và vì sao một nhóm có tới chín mã số

Về hoá học, tất cả các chất trong nhóm 220–228 khi hoà vào thực phẩm có nước đều giải phóng cùng một thứ: lưu huỳnh dioxit và các dạng ion sulfit, bisulfit cân bằng với nhau theo độ chua của môi trường. Vì vậy dù nhãn ghi muối nào, tác dụng và hàm lượng đều được quy đổi và tính chung theo SO2. Khi đọc các giới hạn cho phép hay ADI, con số luôn là "tính theo SO2".

Sở dĩ có nhiều muối khác nhau là vì mỗi dạng tiện cho một cách dùng. SO2 là khí, dùng để xông hoặc sục vào rượu, nước ép. Natri và kali metabisulfit là bột tinh thể, dễ cân, dễ hoà, nên được dùng nhiều nhất trong chế biến: nhúng tôm, pha dung dịch ngâm trái cây, cho vào rượu vang ở xưởng nhỏ. Các muối canxi ít gặp hơn, chủ yếu trong một số sản phẩm đặc thù.

Sulfit không chỉ là phụ gia thêm vào. Nấm men trong quá trình lên men rượu vang và bia tự sinh ra một lượng sulfit nhỏ. Vì thế một chai vang "không thêm sulfit" vẫn có thể chứa sulfit tự nhiên ở mức thấp, và ở nhiều nước vẫn phải ghi "chứa sulfit" nếu vượt ngưỡng khai báo. Hành tây, tỏi và một số thực phẩm lên men cũng có hợp chất lưu huỳnh, nhưng đó là chuyện khác với sulfit phụ gia.

Sulfit làm những việc gì trong thực phẩm

Chống thâm nâu trên rau quả và tôm. Táo, khoai tây, nấm cắt ra để ngoài không khí sẽ chuyển nâu do enzyme oxy hoá. Tôm sau đánh bắt hay xuất hiện đốm đen ở đầu và vỏ do một enzyme tương tự. Sulfit ức chế các enzyme này và ngăn phản ứng tạo màu, nên tôm giữ màu đẹp lâu hơn, khoai tây cắt sẵn không thâm.

Giữ màu sáng cho trái cây sấy. Mơ sấy màu cam tươi, nho khô màu vàng, hồng sấy màu sáng thường được xử lý sulfit trước khi sấy. Cùng loại quả sấy không xử lý sẽ có màu nâu sẫm. Màu sẫm không phải dấu hiệu hư hỏng, chỉ là màu tự nhiên khi không có chất chống thâm.

Bảo quản và chống oxy hoá trong rượu vang. Trong sản xuất rượu vang, sulfit ức chế vi khuẩn và nấm men dại, bảo vệ rượu khỏi bị oxy hoá thành màu nâu và mùi giống giấm. Đây là một trong những ứng dụng lâu đời nhất; người La Mã đã biết đốt lưu huỳnh trong thùng chứa rượu.

Làm trắng và xử lý tinh bột, đường. Sulfit được dùng trong một số quy trình sản xuất tinh bột, đường, gelatin như chất tẩy trắng hoặc hỗ trợ chế biến. Lượng còn lại trong thành phẩm thường thấp.

Làm mềm bột nhào. Trong bánh quy công nghiệp, natri metabisulfit đôi khi được dùng để làm mềm gluten, giúp bột dễ cán mỏng. Không phải sản phẩm nào cũng dùng; nhiều hãng đã chuyển sang enzyme.

Bạn gặp sulfit trong những thực phẩm nào

Danh sách dưới đây sắp theo nhóm hàng bạn có khả năng gặp sulfit cao. Hàm lượng thay đổi rất lớn giữa các sản phẩm và giữa các nhà sản xuất.

  • Trái cây sấy màu sáng: mơ, đào, nho khô vàng, xoài sấy dẻo, hồng sấy; đây thường là nhóm có hàm lượng sulfit cao nhất trong khẩu phần.
  • Rượu vang, nhất là vang trắng và vang ngọt: vang trắng và vang ngọt thường cần nhiều sulfit hơn vang đỏ khô để giữ ổn định.
  • Bia, rượu táo, một số rượu trái cây: có thể chứa sulfit tự sinh hoặc thêm vào.
  • Tôm, cua, mực đông lạnh hoặc tươi ướp: natri metabisulfit dùng chống đốm đen.
  • Khoai tây cắt sẵn, khoai tây sấy, khoai chiên đông lạnh: chống thâm.
  • Nước ép đóng chai, nước cốt chanh đóng chai, giấm rượu: bảo quản.
  • Mứt, ô mai, củ quả ngâm đường và một số sản vật khô: giữ màu.
  • Xúc xích, một số sản phẩm thịt ở vài nước: quy định khác nhau tuỳ thị trường.

Ở chiều ngược lại, sulfit thường không được phép dùng trên thịt tươi và các thực phẩm là nguồn vitamin B1 quan trọng, vì nó phá huỷ vitamin này (xem phần sau). Mỹ cấm dùng sulfit trên rau quả tươi bán để ăn sống từ năm 1986, sau các ca phản ứng nặng liên quan đến quầy salad.

Đọc sulfit trên nhãn: tên và mã thường gặp

Nhãn có thể ghi tên chất cụ thể, mã số, hoặc chỉ ghi chung "chứa sulfit". Bảng dưới gom các dạng thường gặp.

Mã INSTênHay gặp ở
220Lưu huỳnh dioxit (SO2)Rượu vang, nước ép, trái cây sấy
221Natri sulfitChế biến rau quả
222Natri bisulfit (natri hydro sulfit)Rượu, chế biến
223Natri metabisulfitTôm, trái cây sấy, bánh quy, mứt
224Kali metabisulfitRượu vang, bia, nước ép
225–228Kali sulfit, canxi sulfit, canxi và kali bisulfitÍt gặp, một số sản phẩm đặc thù

Ở Liên minh châu Âu, lưu huỳnh dioxit và sulfit ở nồng độ trên 10 mg mỗi kg hoặc mỗi lít (tính theo SO2) thuộc danh sách chất gây dị ứng bắt buộc khai báo nổi bật trên nhãn. Mỹ cũng yêu cầu khai báo khi vượt 10 phần triệu. Đó là lý do chai vang nhập khẩu hay ghi "contains sulfites" hoặc "contient des sulfites".

Trên hàng Việt Nam, sulfit được ghi theo nhóm "chất bảo quản" hoặc "chất chống oxy hoá" kèm mã. Với tôm, trái cây sấy bán lẻ không bao bì, bạn không có thông tin nào để biết; người cần tránh nên ưu tiên hàng có nhãn đầy đủ.

Ai cần thận trọng với sulfit

Nhóm cần chú ý nhất là người hen suyễn. Một tỷ lệ nhỏ người hen phản ứng với sulfit, thường bằng cơn co thắt phế quản: khò khè, khó thở, ho sau khi uống rượu vang, ăn trái cây sấy hay món có nhiều sulfit. Cơ chế được cho là do hít phải SO2 giải phóng từ thực phẩm hoặc đồ uống khi nuốt, kích thích đường thở vốn đã nhạy cảm. Hiếm hơn, có báo cáo về mày đay, phù hay phản ứng nặng.

Phản ứng với sulfit thường không phải dị ứng qua kháng thể IgE như dị ứng đậu phộng; nhiều trường hợp được xếp vào không dung nạp. Vì thế xét nghiệm dị ứng thông thường có thể không phát hiện. Nếu bạn bị hen và nhận thấy cơn khó thở xuất hiện sau rượu vang hay trái cây sấy, hãy kể chi tiết với bác sĩ đang điều trị hen; việc xác định thường dựa vào bệnh sử và có khi cần thử thách có kiểm soát tại cơ sở y tế.

Người đã được xác định nhạy cảm sulfit cần đọc nhãn kỹ, chú ý các mã 220–228, chữ "sulfit", "sulphite", "metabisulfit", và hỏi kỹ khi ăn ngoài, nhất là với tôm, mực, khoai tây chiên, nước sốt chua. Một số thuốc dạng tiêm hoặc khí dung cũng có chất bảo quản sulfit; bạn nên báo tiền sử cho bác sĩ, dược sĩ.

Với người không có các vấn đề trên, sulfit trong khẩu phần thông thường không phải điều đáng lo. Chuyện "rượu vang có sulfit gây đau đầu" hay được nhắc nhưng bằng chứng không ủng hộ rõ; đau đầu sau rượu có nhiều nguyên nhân khác như cồn, histamine, mất nước.

Sulfit và vitamin B1, ADI và các đánh giá gần đây

Sulfit phá vỡ phân tử thiamin, tức vitamin B1. Đây là lý do quy định nhiều nước không cho dùng sulfit trên thực phẩm là nguồn thiamin quan trọng như thịt, và không khuyến khích dùng sulfit để giữ màu rau tươi. Với một khẩu phần đa dạng, tác động này nhỏ; nhưng nó là một ví dụ cho thấy phụ gia có thể ảnh hưởng đến giá trị dinh dưỡng chứ không chỉ an toàn.

JECFA đặt mức ăn vào chấp nhận được hằng ngày cho nhóm sulfit là 0,7 mg cho mỗi kg thể trọng, tính theo SO2. EFSA trong lần đánh giá lại năm 2016 giữ tạm mức này và đề nghị bổ sung dữ liệu; các đánh giá tiếp theo của EFSA nêu lo ngại rằng người tiêu thụ nhiều, như người hay uống rượu vang và ăn nhiều trái cây sấy, có thể vượt mức an toàn tham chiếu. Vì kết luận ở châu Âu vẫn đang được cập nhật, khi cần con số chính xác, bạn nên đọc ý kiến mới nhất của cơ quan này kèm năm.

Để hình dung, với một người 60 kg theo ví dụ giả định, 0,7 mg/kg tương ứng khoảng 42 mg SO2 mỗi ngày. Hàm lượng sulfit trong rượu vang và trái cây sấy có thể lên tới hàng chục đến hàng trăm miligam mỗi lít hay mỗi kg tuỳ loại, nên với người dùng thường xuyên, con số này không quá xa. Đó là lý do mức ADI của sulfit được xem là thấp hơn hẳn nhiều phụ gia khác, và các cơ quan quan tâm đến người tiêu thụ nhiều.

Giảm sulfit trong bếp nhà nếu bạn muốn

Nếu bạn hoặc người nhà nhạy cảm, hoặc chỉ muốn giảm lượng sulfit, có mấy việc làm được ngay mà không cần thay đổi lớn.

  1. Chọn trái cây sấy màu tự nhiên (nâu, sẫm) thay vì loại màu sáng rực; đọc nhãn tìm chữ "không sulfit" hoặc không có mã 220–228.
  2. Rửa và ngâm trái cây sấy trong nước ấm vài phút trước khi dùng cho món nấu; một phần sulfit tan vào nước.
  3. Mua tôm còn vỏ, mắt sáng, mùi tươi; tôm có màu trắng bất thường, không có đốm đen dù để lâu có thể đã xử lý chống thâm.
  4. Tự cắt khoai tây, táo tại nhà và ngâm nước có vắt chanh để chống thâm thay vì mua loại cắt sẵn.
  5. Với rượu vang, nếu đã có phản ứng, cách duy nhất chắc chắn là tránh; vang "không thêm sulfit" vẫn có sulfit tự nhiên.
  6. Khi ăn ngoài, hỏi người phục vụ về món có tôm, mực, khoai tây, nước sốt chua nếu bạn đã được xác định nhạy cảm.

Các bước này giảm tiếp xúc chứ không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn. Người đã có phản ứng nặng nên được bác sĩ hướng dẫn cách xử trí khi lỡ ăn phải, và luôn mang thuốc cắt cơn hen theo chỉ định.

Câu hỏi thường gặp

Sulfit và sulfat khác nhau thế nào?

Hai tên chỉ khác một chữ nhưng là hai nhóm chất khác nhau. Sulfit (gốc SO3) là chất bảo quản, chống oxy hoá trong thực phẩm. Sulfat (gốc SO4) gặp trong muối khoáng như canxi sulfat làm đông đậu phụ, hoặc trong chất tẩy rửa như natri lauryl sulfat. Người nhạy cảm sulfit không mặc nhiên phản ứng với sulfat.

Vang đỏ có ít sulfit hơn vang trắng không?

Thường là vậy với vang khô, vì tannin và sắc tố trong vang đỏ giúp chống oxy hoá, nên nhà làm vang cần ít sulfit hơn. Vang ngọt cả đỏ lẫn trắng thường có nhiều sulfit hơn để ngăn lên men lại. Tuy nhiên chênh lệch giữa các chai rất lớn, và nhãn hiếm khi ghi hàm lượng cụ thể.

Xông lưu huỳnh trái cây, dược liệu có phải là dùng sulfit không?

Về bản chất, đốt lưu huỳnh tạo ra khí SO2, chính là chất 220. Cách xông thủ công khó kiểm soát lượng dư, nên quy định thường đặt giới hạn tồn dư. Khi mua sản phẩm sấy có mùi hắc, chua gắt, màu trắng bất thường, bạn nên chọn nơi có nguồn gốc và kiểm nghiệm rõ ràng.

Trẻ em có nhạy cảm với sulfit hơn người lớn không?

Trẻ có cân nặng nhỏ nên cùng một lượng sulfit chiếm tỷ lệ ADI cao hơn. Trẻ mắc hen cũng có thể phản ứng như người lớn. Với trẻ khoẻ mạnh, không cần kiêng tuyệt đối, nhưng hạn chế trái cây sấy màu sáng và nước ép có chất bảo quản là thói quen hợp lý.

Nấu chín có làm mất sulfit không?

Nấu và ngâm nước làm giảm một phần sulfit vì nó tan trong nước và một phần bay hơi dưới dạng SO2, nhưng không loại bỏ hoàn toàn. Với người nhạy cảm nặng, không nên dựa vào nấu nướng để làm món có sulfit trở nên an toàn. Đọc nhãn và tránh từ đầu vẫn là cách chắc nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138