HoatTinh.comHoạt Tính
Các dạng vitamin và khoáng chất

Vitamin E tự nhiên và tổng hợp: d-alpha, dl-alpha, tocopheryl acetate và IU sang mg

Phân biệt d-alpha và dl-alpha tocopherol, dạng ester acetate, succinate, tocopherol hỗn hợp và tocotrienol; cách đổi IU sang mg cho từng dạng vitamin E.

Low angle shot of golden soft capsules spilling from a small amber jar onto a white tiled table in a Hải Phòng apartment, window light, green plant leaves behind

Vitamin E tự nhiên ghi trên nhãn là d-alpha-tocopherol (tên hoá học RRR-alpha-tocopherol); vitamin E tổng hợp ghi là dl-alpha-tocopherol (all-rac-alpha-tocopherol), một hỗn hợp tám đồng phân lập thể mà chỉ khoảng một nửa được cơ thể giữ lại và sử dụng. Vì vậy cùng một con số IU, hai dạng mang lượng alpha-tocopherol có hoạt tính khác nhau: 1 IU dạng tự nhiên tương đương khoảng 0,67 mg, còn 1 IU dạng tổng hợp chỉ tương đương khoảng 0,45 mg.

Bài này giải thích chữ d và dl, các dạng ester như acetate và succinate, tocopherol hỗn hợp, tocotrienol, cách đổi IU sang mg theo mẫu nhãn mới, cùng những điều bằng chứng đã nói về vitamin E liều cao. Bài không gợi ý liều và không bàn ai cần bổ sung.

Tám chất mang tên vitamin E

Vitamin E là tên chung của tám hợp chất tan trong chất béo, chia thành hai nhóm: bốn tocopherol (alpha, beta, gamma, delta) và bốn tocotrienol cùng các chữ Hy Lạp ấy. Hai nhóm khác nhau ở chuỗi bên: tocopherol có chuỗi bão hoà, tocotrienol có ba liên kết đôi. Trong thức ăn, dầu đậu nành và dầu ngô giàu gamma-tocopherol, còn dầu hướng dương, hạnh nhân, hạt hướng dương giàu alpha-tocopherol; dầu cọ, cám gạo có tocotrienol.

Trong cơ thể, gan có một protein vận chuyển gọi là alpha-tocopherol transfer protein, ưu tiên giữ lại alpha-tocopherol và đưa nó vào máu, còn các dạng khác bị chuyển hoá và thải nhanh hơn. Vì lý do đó, các cơ quan dinh dưỡng Hoa Kỳ từ năm 2000 chỉ tính alpha-tocopherol khi đặt nhu cầu vitamin E, và nhãn theo mẫu mới cũng ghi vitamin E bằng mg alpha-tocopherol.

Điều này không có nghĩa các dạng khác vô dụng; gamma-tocopherol và tocotrienol đang được nghiên cứu cho các vai trò riêng. Nhưng khi đọc một con số vitamin E trên nhãn, bạn nên hiểu nó chủ yếu nói về alpha-tocopherol, và các dạng khác nếu có thường được liệt kê riêng.

Đọc các tên vitamin E trên nhãn

Những tên dưới đây có thể xuất hiện trên viên uống, viên đa vitamin, thực phẩm tăng cường và cả danh sách phụ gia thực phẩm.

Tên trên nhãnNghĩaGhi chú
d-alpha-tocopherolAlpha-tocopherol tự nhiên, dạng RRRThường chiết từ dầu thực vật, nhất là dầu đậu nành
dl-alpha-tocopherolAlpha-tocopherol tổng hợp, hỗn hợp tám đồng phânHoạt tính tính theo khối lượng khoảng một nửa dạng tự nhiên
d-alpha-tocopheryl acetateEster của dạng tự nhiên với acid aceticBền hơn khi bảo quản; ruột thuỷ phân trước khi hấp thu
dl-alpha-tocopheryl acetateEster của dạng tổng hợpRất phổ biến trong viên đa vitamin và thực phẩm tăng cường
d-alpha-tocopheryl succinateEster của dạng tự nhiên với acid succinicThường ở dạng bột khô, dùng trong viên nén
Tocopherol hỗn hợp (mixed tocopherols)Gồm alpha, beta, gamma, deltaGặp trong viên bổ sung và làm chất chống oxy hoá cho thực phẩm
TocotrienolBốn dạng có chuỗi bên không bão hoàThường chiết từ dầu cọ hoặc cám gạo; bằng chứng trên người còn hạn chế

Mẹo nhớ: chữ d đứng một mình là dạng tự nhiên, chữ dl là tổng hợp. Chữ tocopheryl kết thúc bằng y-l kèm acetate hoặc succinate cho biết đó là ester, ổn định hơn nhưng hoạt tính vẫn quy về alpha-tocopherol sau khi được thuỷ phân.

Đổi IU sang mg: hai hệ số khác nhau

Trước đây vitamin E được ghi bằng IU. Từ khoảng năm 2020, nhãn hàng Mỹ theo mẫu mới chuyển sang mg alpha-tocopherol. Hệ số đổi phụ thuộc vào dạng tự nhiên hay tổng hợp:

  • Dạng tự nhiên (d-alpha, kể cả ester của nó): mg alpha-tocopherol = IU nhân 0,67.
  • Dạng tổng hợp (dl-alpha, kể cả ester của nó): mg alpha-tocopherol = IU nhân 0,45.
  • Ví dụ 1: viên 400 IU dạng tự nhiên tương đương khoảng 268 mg alpha-tocopherol (400 nhân 0,67).
  • Ví dụ 2: viên 400 IU dạng tổng hợp tương đương khoảng 180 mg alpha-tocopherol (400 nhân 0,45).
  • Chiều ngược lại: từ mg dạng tự nhiên sang IU chia cho 0,67 (tức nhân khoảng 1,49); dạng tổng hợp chia cho 0,45 (tức nhân khoảng 2,22).
  • Nếu nhãn không ghi dạng tự nhiên hay tổng hợp, bạn không đổi được chính xác. Đó là lúc tìm dòng thành phần hoặc hỏi dược sĩ.

Cũng vì hai hệ số này, hai viên cùng in "400 IU" có thể khác nhau gần một phần ba về lượng alpha-tocopherol được cơ thể dùng. Con số mg theo mẫu nhãn mới giúp so sánh công bằng hơn.

Bằng chứng về vitamin E liều cao: nói thẳng

Các thử nghiệm lớn không thấy lợi ích tim mạch. Từ cuối thập niên 1990 tới những năm 2000, nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên lớn kiểm tra vitamin E liều cao để phòng bệnh tim mạch, trong đó có thử nghiệm HOPE. Kết quả chung là không thấy giảm nhồi máu cơ tim hay đột quỵ ở nhóm dùng vitamin E. Kỳ vọng từ các nghiên cứu quan sát ban đầu đã không được xác nhận.

Thử nghiệm SELECT ghi nhận tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt. Thử nghiệm SELECT ở nam giới dùng vitamin E dạng tổng hợp liều cao; phân tích cập nhật công bố năm 2011 cho thấy nhóm dùng vitamin E đơn thuần có nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt cao hơn nhóm giả dược. Đây là ví dụ điển hình cho việc chất chống oxy hoá liều cao không tự động có lợi.

Vitamin E liều cao có thể tăng nguy cơ chảy máu. Vitamin E ảnh hưởng tới chức năng tiểu cầu. Ở người dùng thuốc chống đông như warfarin hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, vitamin E liều cao có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Người chuẩn bị phẫu thuật cũng thường được hỏi về các sản phẩm này.

Thiếu vitamin E ở người khoẻ là hiếm. Thiếu vitamin E thường gặp ở người có bệnh kém hấp thu chất béo, một số bệnh di truyền hiếm, hoặc trẻ sinh non. Ở những trường hợp này, việc bổ sung do bác sĩ chỉ định và theo dõi.

Vitamin E trong thực phẩm và mỹ phẩm: cùng tên, khác vai trò

Trong danh sách phụ gia thực phẩm, tocopherol được dùng làm chất chống oxy hoá giữ cho dầu mỡ khỏi bị ôi. Các mã INS từ 306 đến 309 thuộc nhóm này: tocopherol hỗn hợp, alpha-tocopherol, gamma-tocopherol, delta-tocopherol. Lượng dùng để bảo quản thường nhỏ so với lượng trong viên bổ sung, và mục đích là bảo vệ thực phẩm chứ không phải bổ sung dinh dưỡng.

Trong mỹ phẩm, tocopherol và tocopheryl acetate xuất hiện ở kem dưỡng, son môi, dầu tẩy trang, vừa để chống oxy hoá cho chính sản phẩm vừa để làm mềm da. Đây là đường dùng ngoài da, khác hẳn đường uống. Một số người có thể dị ứng tiếp xúc với vitamin E bôi; nếu da đỏ, ngứa sau khi dùng, hãy ngừng và hỏi bác sĩ da liễu.

Bạn cũng có thể gặp những lời khuyên chích viên nang vitamin E để bôi lên mặt. Dầu trong viên nang uống không được bào chế để bôi da, có thể gây bít tắc lỗ chân lông hoặc kích ứng ở da dễ nổi mụn. Đây là thói quen nên cân nhắc kỹ thay vì làm theo.

Hiểu lầm hay gặp về vitamin E

Hiểu lầm: chất chống oxy hoá thì càng nhiều càng tốt. Các gốc tự do không chỉ gây hại mà còn tham gia truyền tín hiệu trong tế bào và phản ứng miễn dịch. Kết quả của các thử nghiệm lớn với vitamin E liều cao cho thấy đẩy mạnh một chất chống oxy hoá đơn lẻ không mang lại lợi ích như kỳ vọng, và có lúc còn kèm rủi ro.

Hiểu lầm: vitamin E giúp tăng khả năng sinh sản. Tên tocopherol bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp gắn với sinh đẻ, vì vitamin E được phát hiện qua thí nghiệm trên chuột cái thiếu chất không sinh con được. Câu chuyện lịch sử này không có nghĩa là uống vitamin E chữa được hiếm muộn ở người. Vấn đề sinh sản cần bác sĩ chuyên khoa thăm khám.

Hiểu lầm: viên vitamin E nào cũng như nhau vì cùng in 400 IU. Như đã tính ở trên, 400 IU dạng tự nhiên và 400 IU dạng tổng hợp khác nhau về lượng alpha-tocopherol có hoạt tính. Ngoài ra một số viên chứa thêm tocopherol hỗn hợp, số này không tính vào con số IU alpha-tocopherol.

Hiểu lầm: bôi vitamin E làm mờ sẹo. Một số nghiên cứu nhỏ về bôi vitamin E lên sẹo phẫu thuật không thấy cải thiện rõ, và một phần người dùng bị viêm da tiếp xúc. Chăm sóc sẹo nên theo hướng dẫn của bác sĩ đã mổ hoặc bác sĩ da liễu.

Ai cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng vitamin E

Vitamin E có vẻ hiền lành vì quen thuộc, nhưng ở liều cao hoặc ở một số nhóm, nó cần được cân nhắc. Hỏi trước nếu bạn:

  • Đang dùng thuốc chống đông như warfarin, thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel, hoặc có rối loạn đông máu.
  • Sắp phẫu thuật, kể cả nhổ răng hay thủ thuật nhỏ; bác sĩ thường hỏi về các sản phẩm ảnh hưởng tới chảy máu.
  • Đang điều trị ung thư bằng hoá trị hay xạ trị, vì vai trò của chất chống oxy hoá liều cao trong giai đoạn này còn được bàn cãi.
  • Mang thai, cho con bú, hoặc muốn dùng cho trẻ nhỏ, nhất là trẻ sinh non.
  • Có bệnh gan, bệnh kém hấp thu chất béo, hoặc từng phẫu thuật đường tiêu hoá.
  • Đang uống nhiều sản phẩm làm đẹp, bổ tim, bổ mắt cùng lúc mà mỗi loại đều có vitamin E.

Đọc nhãn sản phẩm có vitamin E theo thứ tự

Áp dụng cho viên vitamin E riêng, viên đa vitamin, viên phối hợp và thực phẩm tăng cường.

  1. Tìm tên dạng: d-alpha hay dl-alpha, tocopherol hay tocopheryl acetate, succinate; có tocopherol hỗn hợp hoặc tocotrienol không.
  2. Xem đơn vị: IU hay mg alpha-tocopherol. Nếu là IU, áp dụng hệ số 0,67 hoặc 0,45 tuỳ dạng.
  3. Đọc lượng cho một khẩu phần và số viên mỗi khẩu phần.
  4. Kiểm tra các sản phẩm khác đang dùng có vitamin E không, kể cả viên dầu cá, viên đa vitamin và viên làm đẹp da.
  5. Đọc phần lưu ý về thuốc chống đông và đối tượng thận trọng. Nếu đang dùng thuốc chống đông, chuẩn bị phẫu thuật, mang thai, hãy hỏi bác sĩ trước.

Viên dầu cá đôi khi được thêm vitamin E làm chất chống oxy hoá cho dầu; lượng thường nhỏ, nhưng vẫn nên ghi lại khi cộng dồn các nguồn.

Câu hỏi thường gặp

Vitamin E tự nhiên có tốt hơn tổng hợp không?

Tính trên cùng khối lượng, dạng tự nhiên có hoạt tính sinh học cao hơn, nên mỗi IU của hai dạng quy ra mg alpha-tocopherol khác nhau. Khi đã quy về cùng lượng alpha-tocopherol có hoạt tính, sự khác biệt chủ yếu nằm ở con số, không phải ở chất lượng tốt hay xấu.

Tocopheryl acetate có cần chuyển hoá mới dùng được không?

Đúng vậy. Ở ruột, enzyme thuỷ phân ester để giải phóng tocopherol tự do rồi mới hấp thu. Dạng ester được dùng vì bền hơn khi bảo quản. Trên da, khả năng chuyển ester thành dạng tự do kém hơn nhiều.

Uống vitamin E có làm đẹp da không?

Vitamin E là chất chống oxy hoá trong màng tế bào, nhưng bằng chứng rằng uống vitamin E làm da đẹp hơn ở người khoẻ mạnh còn yếu. Các sản phẩm làm đẹp đường uống thường phối hợp nhiều chất, khó tách riêng vai trò của vitamin E.

Vì sao viên vitamin E thường là viên nang mềm?

Vitamin E tan trong dầu, nên đóng viên nang mềm chứa dầu là cách bào chế tự nhiên. Dạng succinate khô cho phép làm viên nén. Hấp thu vitamin E tốt hơn khi có chất béo trong bữa ăn.

Người đang uống aspirin có nên dùng vitamin E không?

Aspirin và vitamin E liều cao đều ảnh hưởng tới tiểu cầu, phối hợp có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Người đang dùng aspirin, warfarin hay thuốc chống kết tập tiểu cầu khác nên hỏi bác sĩ trước khi dùng vitamin E.

Tocotrienol có phải dạng vitamin E mạnh hơn không?

Tocotrienol được quảng bá với nhiều lời hứa, nhưng bằng chứng trên người còn hạn chế và chủ yếu từ nghiên cứu nhỏ. Cơ thể cũng không giữ tocotrienol lâu như alpha-tocopherol. Hiện chưa đủ cơ sở để gọi đây là dạng vượt hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138