Theo bằng chứng hiện có, aspartame ở mức dùng thông thường chưa được chứng minh là gây ung thư ở người. Ngày 14/7/2023, IARC xếp aspartame vào nhóm 2B, "có thể gây ung thư ở người", dựa trên bằng chứng hạn chế. Cùng ngày, JECFA của FAO và WHO công bố đã xem lại dữ liệu và giữ nguyên lượng ăn vào hằng ngày chấp nhận được là 0–40 mg/kg thể trọng.
Hai kết luận đó không mâu thuẫn: một bên nói về độ chắc của tín hiệu, một bên nói về lượng dùng an toàn. Bài này đặt các mốc tranh cãi về aspartame theo thứ tự, giải thích ai thật sự cần tránh nó, và những câu hỏi còn mở mà các nhà khoa học vẫn đang theo dõi.
Aspartame là gì và gặp nó ở đâu trên nhãn
Aspartame là chất tạo ngọt cường độ cao, ngọt hơn đường mía khoảng 200 lần, nên chỉ cần lượng rất nhỏ. Về cấu tạo, nó gồm hai axit amin là axit aspartic và phenylalanin, nối với một nhóm methyl. Trong cơ thể, aspartame bị phân giải thành ba thành phần đó; lượng methanol sinh ra ở mức dùng thông thường không cao hơn lượng có sẵn tự nhiên trong một số loại nước ép trái cây và rau.
Trên nhãn, aspartame có thể được ghi bằng tên, bằng mã INS 951 hoặc E951 ở thị trường châu Âu. Nó có trong nước ngọt không đường, kẹo cao su, một số sữa chua, viên ngậm, gói đường ăn kiêng và cả vài loại thuốc dạng siro hay viên nhai. Aspartame kém bền khi đun nóng lâu, nên ít được dùng trong bánh nướng.
Lịch sử của aspartame cũng giải thích một phần vì sao tranh cãi kéo dài. Chất này được phát hiện tình cờ năm 1965 khi một nhà hoá học đang nghiên cứu thuốc chữa loét dạ dày. Quá trình cấp phép ở Hoa Kỳ trong thập niên 1970 có nhiều tranh luận về chất lượng dữ liệu, và FDA chỉ cho phép dùng rộng rãi từ đầu thập niên 1980. Những tranh luận ban đầu đó để lại một vết nghi ngờ trong công chúng mà về sau rất khó xoá.
Các mốc tranh cãi theo thời gian
Dưới đây là những mốc đáng nhớ, chỉ gồm các sự kiện có thể kiểm chứng; chi tiết từng nghiên cứu nên đọc trong tài liệu gốc của cơ quan đánh giá.
- Đầu thập niên 1980: JECFA đặt ADI 0–40 mg/kg thể trọng; FDA cho phép aspartame trong thực phẩm khô rồi mở rộng sang đồ uống có ga. FDA dùng ADI riêng là 50 mg/kg.
- Giữa thập niên 2000: một viện nghiên cứu ở Ý công bố các nghiên cứu trên chuột cho thấy tăng một số loại khối u. EFSA xem xét và cho rằng thiết kế nghiên cứu có nhiều hạn chế, không đủ để đổi ADI.
- Năm 2013: EFSA hoàn tất đánh giá lại toàn diện đầu tiên, kết luận aspartame và các sản phẩm phân giải an toàn ở mức ADI 40 mg/kg cho dân số chung, trừ người mắc bệnh phenylketon niệu.
- Năm 2022: một nghiên cứu đoàn hệ lớn ở Pháp ghi nhận người dùng nhiều chất tạo ngọt nhân tạo, trong đó có aspartame, có nguy cơ ung thư cao hơn đôi chút. Đây là nghiên cứu quan sát, cho thấy mối liên quan chứ chưa chứng minh nguyên nhân.
- Tháng 5/2023: WHO ra hướng dẫn khuyên không dùng chất tạo ngọt không đường như công cụ kiểm soát cân nặng. Hướng dẫn này nói về hiệu quả lâu dài, không phải về ung thư.
- Tháng 7/2023: IARC xếp aspartame nhóm 2B, chủ yếu dựa trên bằng chứng hạn chế liên quan đến ung thư gan ở người; JECFA giữ nguyên ADI.
Vì sao nhóm 2B và ADI giữ nguyên có thể cùng đúng
IARC trả lời câu hỏi "có tín hiệu nào cho thấy aspartame có thể gây ung thư hay không". Họ thấy một số nghiên cứu ở người cho tín hiệu liên quan với ung thư gan, nhưng các nghiên cứu này có hạn chế, không loại được hết các yếu tố gây nhiễu, và bằng chứng ở động vật cũng chưa đủ. Kết quả là nhóm 2B, bậc thấp nhất trong các nhóm có nhắc tới khả năng gây ung thư.
JECFA trả lời câu hỏi khác: với dữ liệu hiện có, ăn bao nhiêu mỗi ngày thì vẫn không đáng lo. Họ không thấy lý do đủ mạnh để thay đổi con số 40 mg/kg đã dùng hàng chục năm. Cả hai nhóm đều nói rõ cần thêm nghiên cứu chất lượng cao hơn, đặc biệt là nghiên cứu theo dõi dài hạn trên người.
Khi WHO công bố hai kết luận, tổ chức này đưa ra một phép tính để minh hoạ: một người trưởng thành nặng 70 kg sẽ phải uống khoảng hơn chín đến mười bốn lon nước ngọt ăn kiêng mỗi ngày mới vượt ADI, giả định mỗi lon chứa 200 đến 300 mg aspartame. Hàm lượng thực tế khác nhau giữa sản phẩm, nên đây là con số tham khảo để hình dung, không phải ngưỡng cho từng nhãn hàng.
Ai cần tránh, ai nên dùng có chừng mực
Câu hỏi thực tế với phần lớn người đọc không phải là aspartame có độc không, mà là bản thân mình thuộc nhóm nào.
| Nhóm người | Khuyến nghị chung | Lý do |
|---|---|---|
| Người mắc phenylketon niệu | Phải tránh hoàn toàn nguồn phenylalanin, trong đó có aspartame | Cơ thể không chuyển hoá được phenylalanin; đây là lý do nhãn ở nhiều nước bắt buộc ghi cảnh báo |
| Người trưởng thành khoẻ mạnh | Dùng trong giới hạn thông thường được các cơ quan coi là an toàn | Lượng ăn thực tế của đa số người thấp hơn nhiều so với ADI |
| Trẻ nhỏ | Không nên để đồ uống có chất tạo ngọt thành thói quen hằng ngày | Lượng tính trên mỗi ký cân nặng cao hơn; thói quen ăn ngọt hình thành sớm |
| Phụ nữ mang thai, cho con bú | Hỏi bác sĩ nếu dùng thường xuyên | Đánh giá chung không cấm, nhưng nhu cầu và bệnh lý từng người khác nhau |
| Người dùng chất tạo ngọt để giảm cân | Không trông vào chất tạo ngọt như công cụ chính | Hướng dẫn WHO năm 2023 không thấy lợi ích lâu dài rõ ràng |
Người mắc phenylketon niệu thường đã được chẩn đoán từ sơ sinh qua sàng lọc và được bác sĩ hướng dẫn chế độ ăn. Với các nhóm khác, bảng trên là định hướng chung, không thay cho tư vấn của bác sĩ.
Những câu hỏi còn mở
Nghiên cứu quan sát hay nghiên cứu can thiệp? Phần lớn tín hiệu ở người đến từ nghiên cứu quan sát. Người uống nhiều nước ngọt ăn kiêng thường khác người không uống ở nhiều mặt khác như cân nặng, bệnh tiểu đường, chế độ ăn. Các nhà nghiên cứu cố hiệu chỉnh, nhưng không bao giờ chắc đã hiệu chỉnh hết.
Nhân quả ngược. Một số người chuyển sang đồ uống không đường chính vì đã có vấn đề sức khoẻ như thừa cân hay tiểu đường, những yếu tố bản thân chúng liên quan đến ung thư. Khi đó aspartame có thể trông như "nguyên nhân" trong khi thực ra là dấu hiệu của tình trạng có sẵn.
Hệ vi sinh đường ruột. Một hướng nghiên cứu mới xem chất tạo ngọt có ảnh hưởng đến vi khuẩn đường ruột và chuyển hoá đường hay không. Kết quả còn trái chiều và chủ yếu ở quy mô nhỏ; đây là lĩnh vực đáng theo dõi chứ chưa đủ để kết luận.
So với cái gì? Câu hỏi thực tế với người đang uống nước ngọt có đường là nên đổi sang loại có chất tạo ngọt, sang nước lọc hay giữ nguyên. Lựa chọn tốt nhất cho sức khoẻ lâu dài, theo các khuyến nghị chung, vẫn là giảm vị ngọt nói chung chứ không chỉ đổi nguồn ngọt.
Vì sao tranh cãi về aspartame dai dẳng hơn các chất tạo ngọt khác
Aspartame không phải chất tạo ngọt duy nhất bị nghi ngờ, nhưng nó bị nghi ngờ lâu và rộng hơn cả. Lý do đầu tiên là lịch sử cấp phép gây tranh luận ở thập niên 1970, được nhắc lại trong nhiều bài viết suốt mấy chục năm. Lý do thứ hai là aspartame có mặt rất sớm và rất phổ biến trong nước ngọt ăn kiêng, nên trở thành đại diện cho cả nhóm "đồ ngọt nhân tạo" trong mắt công chúng.
Lý do thứ ba là các chuỗi thư và bài đăng lan truyền từ cuối thập niên 1990, gán cho aspartame đủ loại bệnh từ đau đầu, mất trí nhớ đến những bệnh tự miễn nặng. Các cơ quan y tế đã xem xét và không tìm thấy bằng chứng cho những liên hệ đó, nhưng câu chuyện vẫn được chia sẻ lại theo chu kỳ, thường đi kèm hình ảnh lon nước ngọt và lời kêu gọi "chia sẻ để cứu người thân".
Chính vì nền nghi ngờ sẵn có, mỗi kết luận mới như nhóm 2B năm 2023 đều bị đọc như "bằng chứng cuối cùng", dù thực chất nó xếp aspartame ở bậc thấp nhất của thang có nhắc tới ung thư. Biết bối cảnh này giúp bạn đọc tin với khoảng cách cần thiết: tranh cãi lâu năm không tự động có nghĩa là có lửa, nhưng cũng không có nghĩa là không cần nghiên cứu thêm.
Đọc tin về aspartame cho tỉnh táo
Từ năm 2023, rất nhiều bài viết dùng tiêu đề "WHO xác nhận aspartame gây ung thư". Đó là cách diễn đạt sai, vì IARC không xác nhận điều đó; họ xếp vào nhóm có bằng chứng hạn chế. Ở chiều ngược lại, các bài kiểu "aspartame an toàn tuyệt đối, đừng lo" cũng bỏ qua việc chính hai cơ quan đều kêu gọi nghiên cứu thêm.
Một cách đọc cân bằng: nếu bạn là người trưởng thành khoẻ mạnh, thỉnh thoảng uống một lon nước ngọt không đường, kết luận năm 2023 không đòi hỏi bạn phải thay đổi gì gấp. Nếu bạn uống nhiều lon mỗi ngày, lý do để giảm có thể không nằm ở nhóm 2B mà ở thói quen ăn ngọt và việc nước ngọt chiếm chỗ của nước lọc. Nếu bạn hoặc con bạn mắc phenylketon niệu, aspartame là chất phải tránh bất kể kết luận về ung thư.
Khi có kết luận mới, hãy xem ngày công bố, cơ quan nào đưa ra và họ trả lời câu hỏi gì. Aspartame là một trong những phụ gia được nghiên cứu nhiều nhất, nên mỗi kết luận mới thường được công bố rộng rãi và dễ tra.
Câu hỏi thường gặp
Aspartame có trong những sản phẩm nào ở Việt Nam?
Thường gặp trong nước ngọt không đường hoặc ít đường, kẹo cao su, một số sữa chua, gói đường ăn kiêng, đồ uống dạng bột và vài loại thuốc dạng siro hay viên nhai. Cách chắc chắn nhất là đọc danh sách thành phần, tìm tên aspartame hoặc mã 951.
Đun nóng aspartame có sinh chất độc không?
Khi đun nóng lâu, aspartame phân huỷ và mất vị ngọt, đó là lý do nó ít được dùng trong bánh nướng. Các sản phẩm phân huỷ đã được tính đến trong các đánh giá an toàn. Nếu muốn nấu nướng với chất tạo ngọt, nên chọn chất bền nhiệt hơn theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Bà bầu uống nước ngọt không đường có sao không?
Các đánh giá chung không cấm aspartame cho phụ nữ mang thai, trừ người mắc phenylketon niệu. Tuy vậy mỗi thai kỳ khác nhau, có thể kèm tiểu đường thai kỳ hay vấn đề khác. Nếu dùng thường xuyên, nên hỏi bác sĩ sản khoa để có lời khuyên phù hợp.
Aspartame có làm tăng đường huyết không?
Aspartame gần như không cung cấp năng lượng ở lượng dùng thông thường và không làm tăng đường huyết trực tiếp như đường mía. Tuy nhiên đồ uống hay thực phẩm chứa nó có thể chứa thành phần khác ảnh hưởng đường huyết. Người tiểu đường nên hỏi bác sĩ về toàn bộ chế độ ăn.
Có nên đổi sang stevia hay sucralose cho an toàn hơn không?
Mỗi chất tạo ngọt có bộ dữ liệu và tranh luận riêng; đổi chất không tự động có nghĩa là an toàn hơn. Theo khuyến nghị chung, giảm vị ngọt tổng thể và ưu tiên nước lọc là cách chắc chắn hơn so với đổi từ chất này sang chất khác.
Vì sao nhãn có dòng cảnh báo về phenylalanin?
Vì aspartame giải phóng phenylalanin khi tiêu hoá, và người mắc phenylketon niệu cần kiểm soát chặt chất này. Dòng cảnh báo dành cho nhóm đó. Với người không mắc bệnh, phenylalanin là axit amin thiết yếu có sẵn trong thịt, sữa, trứng.