Benzene không phải là thành phần được cho vào mỹ phẩm; khi xuất hiện, nó là tạp chất lẫn vào từ nguyên liệu, thường là khí đẩy trong bình xịt. Từ năm 2021, một loạt lô kem chống nắng dạng xịt, lăn khử mùi dạng xịt và dầu gội khô ở Hoa Kỳ bị nhà sản xuất tự nguyện thu hồi sau khi phát hiện benzene vượt mức chấp nhận. Benzene được IARC xếp nhóm 1, chất gây ung thư ở người, với bằng chứng rõ nhất là bệnh bạch cầu ở người tiếp xúc nghề nghiệp lâu dài.
Tình huống này khác với hầu hết tranh cãi về mỹ phẩm: không ai bàn chất này có nên được dùng hay không, vì nó vốn không được phép cố ý cho vào. Câu hỏi là kiểm soát tạp chất thế nào, và người đã dùng sản phẩm bị thu hồi nên hiểu nguy cơ ra sao. Bài này giải thích cả hai.
Thành phần và tạp chất: hai khái niệm khác nhau
Danh sách thành phần trên nhãn liệt kê những chất nhà sản xuất cố ý cho vào. Tạp chất là chất có mặt ngoài ý muốn: còn sót lại từ quá trình tổng hợp nguyên liệu, sinh ra khi sản phẩm phân huỷ, hoặc lẫn vào từ bao bì. Tạp chất không xuất hiện trên nhãn, và người tiêu dùng không có cách nào tự nhận ra.
Mọi sản phẩm công nghiệp đều có tạp chất ở mức nào đó; điều quan trọng là mức độ và độc tính của chúng. Với tạp chất độc tính thấp, giới hạn có thể khá rộng. Với tạp chất gây ung thư theo cơ chế tổn thương gen như benzene, quy định yêu cầu tránh hoàn toàn nếu có thể, và nếu không tránh được thì giữ ở mức rất thấp.
Trong ngành dược, hướng dẫn quốc tế về dung môi tồn dư xếp benzene vào nhóm dung môi không nên dùng, và nếu không thể tránh vì lý do kỹ thuật thì giới hạn là 2 phần triệu (2 ppm). FDA đã nhắc lại con số này khi yêu cầu các nhà sản xuất kiểm tra nguy cơ nhiễm benzene. Ở Hoa Kỳ, kem chống nắng được quản lý như thuốc không kê đơn nên chịu chuẩn này; mỹ phẩm ở nhiều nơi khác chịu quy định chung là không được chứa chất cấm, trừ lượng vết không tránh được về mặt kỹ thuật và không gây hại.
Các mốc chính của chuyện benzene trong sản phẩm tiêu dùng
Dưới đây là các mốc có thể kiểm chứng; chi tiết từng lô thu hồi do nhà sản xuất và cơ quan quản lý công bố.
- Tháng 5/2021: một phòng thí nghiệm độc lập ở Hoa Kỳ gửi kiến nghị lên FDA, báo cáo phát hiện benzene trong một số lô kem chống nắng và sản phẩm sau đi nắng, phần nhiều là dạng xịt.
- Từ tháng 7/2021: nhiều nhà sản xuất tự nguyện thu hồi một số lô kem chống nắng xịt. Những tháng sau đó, việc thu hồi lan sang lăn khử mùi dạng xịt và dầu gội khô dạng xịt.
- Năm 2022: FDA đưa ra hướng dẫn cho nhà sản xuất thuốc về đánh giá và kiểm soát nguy cơ nhiễm benzene từ nguyên liệu.
- Cuối năm 2023: FDA cảnh báo nhà sản xuất về nguy cơ benzene từ một số nguyên liệu như carbomer, chất làm đặc có thể được sản xuất bằng benzene, bên cạnh khí đẩy.
- Năm 2024: phòng thí nghiệm nói trên công bố kết quả cho thấy benzoyl peroxide, hoạt chất trị mụn, có thể phân huỷ sinh ra benzene khi bảo quản ở nhiệt độ cao. FDA sau đó tự kiểm tra một loạt sản phẩm; theo công bố của cơ quan này, đa số sản phẩm không phát hiện hoặc ở mức rất thấp, một số ít lô bị thu hồi.
Điểm chung: phần lớn vấn đề nằm ở dạng xịt dùng khí đẩy hydrocarbon và ở nguyên liệu có thể nhiễm benzene từ quá trình sản xuất, không phải ở hoạt chất chính của sản phẩm, trừ trường hợp benzoyl peroxide.
Vì sao bình xịt là nơi dễ có benzene
Khí đẩy thường dùng trong bình xịt mỹ phẩm là butane, isobutane, propane, được tinh chế từ dầu mỏ và khí tự nhiên. Benzene cũng có trong dầu mỏ, nên nếu khâu tinh chế không đủ sạch, một lượng nhỏ benzene có thể đi theo khí đẩy vào bình. Mỗi lô khí đẩy có thể khác nhau, đó là lý do thu hồi thường theo số lô chứ không phải toàn bộ một dòng sản phẩm.
Dạng xịt cũng làm thay đổi đường tiếp xúc. Benzene bay hơi rất nhanh, nên khi xịt, phần lớn benzene đi vào không khí quanh người dùng và có thể bị hít vào. Đường hít là đường tiếp xúc mà bằng chứng về bệnh bạch cầu ở người lao động đã được xác lập. Với dạng kem bôi, benzene nếu có cũng bay hơi khỏi da, nhưng lượng hít phải nhỏ hơn.
Đối với benzoyl peroxide, cơ chế khác: chính hoạt chất phân huỷ khi gặp nhiệt độ cao kéo dài, như để trong xe hơi ngoài nắng. Kết quả này khiến nhiều người lo, nhưng cũng cho thấy điều kiện bảo quản quan trọng thế nào: sản phẩm để nơi mát, đúng hướng dẫn thì nguy cơ thấp hơn nhiều.
Đặt benzene trong mỹ phẩm cạnh các nguồn tiếp xúc khác
Benzene có mặt rộng rãi trong môi trường. Bảng dưới không nhằm xem nhẹ chuyện thu hồi, mà giúp bạn hình dung mức độ.
| Nguồn tiếp xúc | Mức độ thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Khói thuốc lá, kể cả hút thụ động | Một trong những nguồn lớn nhất với người hút thuốc | Bỏ thuốc và tránh khói thuốc là cách giảm benzene hiệu quả nhất |
| Khí thải giao thông, trạm xăng | Thường xuyên ở đô thị đông xe | Nồng độ cao hơn khi kẹt xe, trong gara kín |
| Nghề nghiệp: hoá dầu, sơn, dung môi, sửa xe | Có thể cao nếu không thông gió, không bảo hộ | Nhóm có bằng chứng rõ nhất về bệnh bạch cầu |
| Lô mỹ phẩm xịt bị nhiễm | Thấp hơn nhiều so với tiếp xúc nghề nghiệp, nhưng là nguồn không cần thiết | Tránh được bằng kiểm soát nguyên liệu |
Khi FDA và các nhà sản xuất thông báo thu hồi, họ thường nói rằng mức benzene phát hiện được không dự kiến gây hại sức khoẻ nghiêm trọng theo các mô hình phơi nhiễm, nhưng thu hồi để thận trọng. Cách hiểu đúng là: nguy cơ với một người dùng thỉnh thoảng là thấp, nhưng một chất gây ung thư không có lý do gì để có mặt trong sản phẩm bôi lên người.
Bạn nên làm gì nếu từng dùng sản phẩm bị thu hồi
Các bước dưới đây áp dụng cho bất kỳ sản phẩm nào bị thu hồi vì tạp chất.
- Kiểm tra số lô in ở đáy hoặc thân bình, đối chiếu với danh sách thu hồi do nhà sản xuất hoặc cơ quan quản lý công bố. Không phải mọi lô của cùng sản phẩm đều bị ảnh hưởng.
- Ngừng dùng lô bị thu hồi và làm theo hướng dẫn trả hàng hoặc tiêu huỷ; bình xịt không đục thủng, không đốt.
- Không cần hoảng loạn: dùng thỉnh thoảng trong một thời gian ngắn được đánh giá là nguy cơ thấp.
- Nếu bạn dùng rất thường xuyên trong thời gian dài, hoặc có bệnh về máu, có thể trao đổi với bác sĩ để được tư vấn; không cần tự làm xét nghiệm đắt tiền.
- Theo dõi thông tin từ cơ quan quản lý thay vì các bài chia sẻ không nguồn, vì danh sách thu hồi được cập nhật và đôi khi bị chép sai.
Với sản phẩm xách tay từ thị trường có thu hồi, việc theo dõi khó hơn. Đây là một lý do nữa để mua sản phẩm có nguồn gốc rõ, có thông tin nhà phân phối để liên hệ khi cần.
Kiểm soát tạp chất là việc của ai
Trách nhiệm đầu tiên thuộc về nhà sản xuất. Một nhà máy mỹ phẩm hay dược phẩm làm tốt sẽ yêu cầu nhà cung cấp nguyên liệu gửi phiếu kiểm nghiệm cho từng lô, tự kiểm lại những tạp chất có nguy cơ cao, và đánh giá lại khi đổi nhà cung cấp. Chuyện benzene năm 2021 cho thấy nhiều nhà sản xuất đã không coi khí đẩy là nguyên liệu cần kiểm kỹ, vì nó không phải hoạt chất và trước đó hiếm khi gây vấn đề.
Cơ quan quản lý giữ vai trò đặt chuẩn và hậu kiểm: lấy mẫu trên thị trường, yêu cầu thu hồi khi phát hiện vi phạm, cập nhật hướng dẫn khi xuất hiện nguồn nhiễm mới. Sau năm 2021, FDA chuyển từ xử lý từng vụ sang yêu cầu nhà sản xuất chủ động đánh giá nguy cơ benzene, một thay đổi đáng kể trong cách quản lý.
Phòng thí nghiệm độc lập là nhân tố mới trong câu chuyện. Họ phát hiện vấn đề mà hệ thống chính thức bỏ sót, nhưng phương pháp của họ cũng bị một số nhà khoa học và doanh nghiệp phản biện, chẳng hạn về khả năng mẫu bị nhiễm benzene trong quá trình phân tích hay về điều kiện bảo quản thử nghiệm không giống thực tế. Vì thế các kết quả của họ thường được coi là tín hiệu để cơ quan quản lý kiểm tra lại, không phải phán quyết cuối cùng. Với người tiêu dùng, kết luận của cơ quan quản lý và thông báo thu hồi chính thức là căn cứ để hành động.
Dùng sản phẩm dạng xịt an toàn hơn nói chung
Xịt ở nơi thoáng. Mở cửa hoặc ra ban công khi xịt kem chống nắng, dầu gội khô, lăn khử mùi xịt. Dù có hay không có tạp chất, hít ít khí đẩy và hạt mịn vẫn tốt hơn.
Không xịt thẳng lên mặt. Xịt ra lòng bàn tay rồi thoa cho mặt; với trẻ em, ưu tiên dạng kem hoặc sữa vì trẻ dễ hít phải.
Bảo quản nơi mát. Không để mỹ phẩm, nhất là sản phẩm chứa benzoyl peroxide, trong xe hơi đỗ ngoài nắng hay nơi nóng lâu. Nhiệt độ cao làm nhiều hoạt chất phân huỷ nhanh hơn.
Ưu tiên dạng không xịt khi có lựa chọn tương đương. Kem chống nắng dạng kem, lăn khử mùi dạng sáp hay dạng lăn tránh được vấn đề khí đẩy. Đây không phải lời khuyên bỏ hẳn dạng xịt, mà là lựa chọn hợp lý khi hai dạng có công dụng như nhau.
Câu hỏi thường gặp
Benzene có trong mọi kem chống nắng xịt không?
Không. Các đợt thu hồi liên quan đến một số lô cụ thể, và nhiều sản phẩm được kiểm tra không phát hiện benzene. Nguyên nhân nằm ở chất lượng nguyên liệu từng lô, nên không thể kết luận cả một dạng sản phẩm đều nhiễm.
Danh sách thành phần có ghi benzene không?
Không, vì benzene không được cố ý cho vào. Tạp chất không nằm trong danh sách thành phần. Đọc nhãn không giúp phát hiện; chỉ kiểm nghiệm và thông tin thu hồi mới cho biết.
Benzyl alcohol, benzoate có liên quan đến benzene không?
Tên gọi gần giống nhưng là những chất khác. Benzyl alcohol, natri benzoat hay benzophenone có vòng thơm trong cấu trúc nhưng không phải benzene và không giải phóng benzene trong điều kiện dùng bình thường. Trường hợp đáng chú ý là natri benzoat kết hợp vitamin C trong đồ uống có thể tạo lượng vết benzene, đã được quản lý riêng.
Kem trị mụn có benzoyl peroxide có nên bỏ không?
Không nhất thiết. Benzoyl peroxide là hoạt chất trị mụn có bằng chứng tốt. Bảo quản nơi mát, dùng trong hạn và theo dõi thông tin thu hồi là cách hợp lý. Nếu đang dùng theo chỉ định của bác sĩ và còn lo, hãy hỏi bác sĩ về lựa chọn khác.
Tiếp xúc benzene gây ra bệnh gì?
Tiếp xúc lâu dài ở mức cao, chủ yếu trong môi trường lao động, liên quan đến tổn thương tuỷ xương và bệnh bạch cầu. Nồng độ trong các lô mỹ phẩm bị thu hồi thấp hơn nhiều. Người có triệu chứng bất thường về máu nên đi khám, không tự suy đoán nguyên nhân.
Ở Việt Nam có thu hồi các sản phẩm này không?
Việc thu hồi phụ thuộc vào sản phẩm có được phân phối chính thức tại Việt Nam hay không và quyết định của cơ quan quản lý mỹ phẩm. Bạn có thể theo dõi thông báo của cơ quan quản lý dược, mỹ phẩm và liên hệ nhà phân phối để hỏi về số lô cụ thể.