Chiết xuất rễ cam thảo không phải một hoạt chất mà là một hỗn hợp; trong đó glabridin giúp làm chậm việc tạo sắc tố và giảm viêm, liquiritin giúp phân tán sắc tố đã có, còn dipotassium glycyrrhizate chủ yếu làm dịu da chứ không làm sáng. Vì thế, hai sản phẩm cùng ghi “cam thảo” có thể làm những việc khá khác nhau, tuỳ chúng chứa phần nào của rễ và với lượng bao nhiêu.
Bài này giúp bạn đọc đúng các tên liên quan đến cam thảo trên bảng thành phần, hiểu mỗi chất có bằng chứng tới đâu, và tránh một nhầm lẫn rất Việt Nam: cam thảo nam ngoài vườn là một cây khác hẳn. Vết sạm lan rộng, nghi nám cần bác sĩ da liễu khám; chiết xuất thực vật chỉ đóng vai trò hỗ trợ nhẹ.
Cam thảo nào: bắc, Âu hay nam
Trong mỹ phẩm, chiết xuất cam thảo phần lớn lấy từ rễ của các loài thuộc chi Glycyrrhiza: Glycyrrhiza glabra (cam thảo Âu, trồng nhiều ở vùng Địa Trung Hải và Trung Á), Glycyrrhiza uralensis và Glycyrrhiza inflata (các loài người Việt quen gọi chung là cam thảo bắc, dùng trong thuốc Bắc). Thành phần hoá học của mỗi loài khác nhau. Glabridin, chất được nhắc nhiều nhất về làm sáng da, đặc trưng cho G. glabra; còn licochalcone A, chất làm dịu đỏ, nhiều ở G. inflata.
Cam thảo nam (Scoparia dulcis), loại cây bụi nhỏ mọc hoang, hay được nấu nước uống ở nông thôn, là một cây khác họ, không chứa các chất kể trên với cùng hàm lượng. Nếu thấy lời khuyên “đắp lá cam thảo nam cho trắng da”, đó là sự nhầm tên, không có cơ sở từ các nghiên cứu về glabridin.
Trên bảng thành phần, chiết xuất thường được ghi theo tên INCI như Glycyrrhiza Glabra (Licorice) Root Extract hoặc Glycyrrhiza Inflata Root Extract. Khi một chất tinh khiết được tách riêng, nó có tên riêng: Glabridin, Dipotassium Glycyrrhizate, Glycyrrhetinic Acid, Stearyl Glycyrrhetinate. Nhìn vào tên, bạn biết sản phẩm dùng chiết xuất tổng hay một hoạt chất cụ thể.
Mỗi chất trong cam thảo làm gì
Bảng dưới gom những chất hay gặp nhất từ rễ cam thảo, kèm vai trò chính và mức bằng chứng theo hiểu biết hiện nay:
| Chất | Tan trong | Vai trò chính | Bằng chứng |
|---|---|---|---|
| Glabridin | Dầu | Ức chế tyrosinase, giảm viêm do tia cực tím | Chủ yếu thí nghiệm tế bào, động vật; ít thử nghiệm người riêng lẻ |
| Liquiritin | Nước | Giúp phân tán, làm loãng sắc tố đã có | Một số thử nghiệm nhỏ dạng kem |
| Dipotassium glycyrrhizate | Nước | Làm dịu, giảm đỏ, chống kích ứng | Dùng rộng rãi làm chất làm dịu; không phải chất làm sáng |
| Glycyrrhetinic acid, stearyl glycyrrhetinate | Dầu | Làm dịu, chống viêm | Dùng làm chất làm dịu trong kem |
| Licochalcone A | Dầu | Giảm đỏ, chống viêm, hỗ trợ da dầu | Một số nghiên cứu trên da nhạy cảm |
Điều rút ra: nếu sản phẩm chỉ có dipotassium glycyrrhizate, nó đang được dùng để làm dịu, có thể rất hữu ích cho da nhạy, nhưng đừng chờ vết nâu mờ đi nhờ chất này.
Với chiết xuất tổng, bạn không biết tỉ lệ glabridin trong đó. Một số nhà cung cấp nguyên liệu chuẩn hoá chiết xuất theo hàm lượng glabridin, nhưng con số này hiếm khi xuất hiện trên bao bì sản phẩm cuối.
Glabridin: chất làm sáng chính của cam thảo
Hai hướng tác động. Glabridin ức chế tyrosinase trong tế bào hắc tố, đồng thời giảm các chất gây viêm và gốc oxy hoạt động tạo ra khi da bị tia cực tím chiếu. Ít viêm thì ít tín hiệu kích thích sắc tố.
Tan trong dầu, lượng dùng nhỏ. Glabridin là một isoflavane, khó tan trong nước, thường đi trong pha dầu của kem. Nguyên liệu tinh khiết đắt và hiệu lực trong thí nghiệm cao, nên thường được dùng ở hàm lượng thấp.
Khoảng cách giữa ống nghiệm và làn da. Phần lớn số liệu ấn tượng về glabridin đến từ thí nghiệm trên enzyme, tế bào nuôi cấy và da động vật. Thử nghiệm trên người với glabridin đơn độc ít; thường gặp trong công thức phối nhiều chất. Kết quả thực tế vì thế khó tách bạch.
Hợp làm “vai phụ”. Vì vừa giảm viêm vừa làm chậm sắc tố, glabridin hợp để phối với chất làm sáng khác trong sản phẩm cho da dễ đỏ, dễ thâm sau viêm. Nó ít khi là lựa chọn duy nhất cho đốm nâu đậm.
Liquiritin và chuyện “phân tán sắc tố”
Liquiritin là một flavonoid tan trong nước có trong rễ cam thảo. Khác với các chất ức chế enzyme, liquiritin được cho là giúp các hạt melanin trong da phân tán ra, đồng thời hỗ trợ lớp sừng thay mới, nhờ đó vùng sạm trông loãng màu hơn. Cơ chế này không ngăn sắc tố mới được tạo ra, nên nếu dùng một mình mà không chống nắng, hiệu quả rất hạn chế.
Đã có một số thử nghiệm nhỏ với kem chứa liquiritin cho các mảng sạm trên mặt, kết quả nhìn chung tích cực, nhưng cỡ mẫu nhỏ và thiết kế chưa đủ mạnh để kết luận chắc chắn. Trên nhãn mỹ phẩm phổ thông, liquiritin hiếm khi được ghi riêng; nó thường nằm trong chiết xuất tổng.
Từ góc người dùng, điều quan trọng là đừng gán cho chiết xuất cam thảo một sức mạnh mà nó không có. Đây là nhóm hoạt chất nhẹ nhàng, ít gây kích ứng, hợp cho người không chịu được các chất mạnh hơn hoặc cần một sản phẩm duy trì sau khi đã được bác sĩ điều trị. Với vết nâu lâu năm, đậm, nó thường không đủ.
Nếu bạn muốn biết một sản phẩm có “đủ cam thảo” hay không, cách thực tế nhất là xem vị trí trong bảng thành phần và xem nhà sản xuất có công bố chiết xuất được chuẩn hoá theo hoạt chất nào không. Một chiết xuất đứng cuối danh sách, sau hương liệu, thường chỉ có mặt để làm đẹp nhãn. Trong khi đó, glabridin tinh khiết dù đứng thấp vẫn có thể có tác dụng vì hiệu lực cao ở hàm lượng nhỏ; đây là trường hợp hiếm mà vị trí trong danh sách không nói hết câu chuyện.
Dùng sản phẩm có cam thảo cho đúng kỳ vọng
Vì chiết xuất cam thảo dịu, quy trình dùng khá đơn giản, nhưng có vài điểm giúp bạn đánh giá đúng:
- Xác định mục tiêu: làm dịu da hay làm đều màu. Nếu là làm dịu, sản phẩm có dipotassium glycyrrhizate là đủ; nếu là làm đều màu, tìm chiết xuất G. glabra hoặc glabridin đứng tương đối cao trong danh sách.
- Thử ở vùng nhỏ vài ngày. Chiết xuất thực vật hiếm gây kích ứng nhưng vẫn có thể gây dị ứng ở người có cơ địa.
- Dùng đều mỗi ngày theo hướng dẫn, phối với kem chống nắng phổ rộng.
- Đánh giá sau khoảng ba tháng bằng ảnh chụp cùng ánh sáng.
- Nếu đang điều trị tăng sắc tố với bác sĩ, hỏi xem sản phẩm có cam thảo có hợp làm bước duy trì không.
Một mẹo nhỏ: sản phẩm “làm dịu” có cam thảo đôi khi hợp để dùng xen với các hoạt chất mạnh như retinoid hay acid, giúp da bớt đỏ. Đó là vai trò hỗ trợ, không phải lý do để bôi thêm nhiều hoạt chất mạnh.
Cam thảo bôi khác cam thảo uống ra sao
Người Việt quen cam thảo qua nước sắc, kẹo, trà. Cần tách bạch hai chuyện:
- Bôi ngoài da: lượng chất vào máu rất nhỏ, các lo ngại về huyết áp liên quan đến cam thảo không áp dụng như khi ăn uống.
- Ăn, uống nhiều và kéo dài: glycyrrhizin trong cam thảo có thể gây giữ muối nước, tăng huyết áp, hạ kali máu ở một số người. Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, bệnh thận, đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng cam thảo thường xuyên dưới dạng trà, thuốc sắc hay thực phẩm bổ sung.
- Viên uống “làm trắng” có cam thảo: không có bằng chứng tốt cho việc uống chiết xuất cam thảo để làm sáng da, và lại kéo theo các lo ngại ở trên.
- Đắp cam thảo tự làm: bột rễ thô không có nồng độ hoạt chất ổn định, dễ nhiễm vi sinh, có thể gây kích ứng. Không phải cách thay cho sản phẩm có kiểm soát chất lượng.
Nói ngắn: cam thảo trong lọ kem và cam thảo trong ấm trà là hai câu chuyện an toàn khác nhau. Đọc bài hay quảng cáo nào gộp chung hai thứ, bạn nên dè dặt. Ngược lại, người đang phải kiêng cam thảo đường uống vì bệnh tim mạch hay thận cũng không cần vì thế mà bỏ một lọ kem có chiết xuất cam thảo, trừ khi bác sĩ dặn khác.
Hiểu lầm hay gặp về cam thảo trong mỹ phẩm
“Có cam thảo là có tác dụng làm trắng.” Nhiều sản phẩm chỉ chứa dipotassium glycyrrhizate hoặc một lượng chiết xuất rất nhỏ để làm dịu. Tác dụng làm đều màu, nếu có, đến từ glabridin và liquiritin ở lượng đủ, chứ không đến từ chữ “cam thảo” trên bao bì.
“Thiên nhiên thì không bao giờ gây dị ứng.” Chiết xuất thực vật là hỗn hợp hàng chục đến hàng trăm chất, một số có thể gây dị ứng ở người nhạy. Tỉ lệ thấp không có nghĩa là bằng không, nên thử trên vùng nhỏ vẫn là bước nên làm.
“Chiết xuất càng đậm màu càng nhiều hoạt chất.” Màu vàng nâu đến từ nhiều sắc tố thực vật, không phản ánh lượng glabridin. Một số nguyên liệu tinh chế glabridin gần như không màu.
“Cam thảo thay được kem chống nắng nhờ chống viêm do nắng.” Tác dụng giảm viêm sau khi da bị nắng chiếu là phần hỗ trợ nhỏ, không chặn được tia cực tím. Chống nắng vẫn là bước không thay thế.
“Dùng cam thảo lâu ngày sẽ gây tăng huyết áp.” Lo ngại này gắn với việc ăn uống glycyrrhizin nhiều và kéo dài. Bôi ngoài da ở lượng mỹ phẩm không đặt ra vấn đề tương tự theo hiểu biết hiện nay.
Câu hỏi thường gặp
Chiết xuất cam thảo có dùng được cho da nhạy cảm không?
Thường là có, vì nhiều chất trong cam thảo có tác dụng làm dịu. Tuy vậy, bất kỳ chiết xuất thực vật nào cũng có thể gây dị ứng ở người có cơ địa. Thử ở vùng nhỏ vài ngày trước khi bôi cả mặt.
Dipotassium glycyrrhizate có làm mờ thâm không?
Chất này chủ yếu làm dịu, giảm đỏ và chống kích ứng. Nó có thể gián tiếp giúp hạn chế thâm sau viêm vì làm giảm viêm, nhưng không phải chất làm sáng. Muốn làm mờ thâm, hãy tìm hoạt chất có cơ chế làm chậm tạo sắc tố.
Glabridin có an toàn cho bà bầu không?
Dữ liệu riêng cho phụ nữ mang thai khi bôi glabridin còn rất ít. Lượng hấp thu qua da được cho là nhỏ, nhưng tốt nhất hãy hỏi bác sĩ sản khoa hoặc da liễu trước khi dùng sản phẩm làm sáng trong thai kỳ.
Uống trà cam thảo có làm da sáng hơn không?
Không có bằng chứng tốt cho điều đó. Uống cam thảo nhiều và kéo dài lại có thể gây tăng huyết áp, hạ kali ở một số người. Hiệu quả làm đều màu của cam thảo chỉ được nghiên cứu ở dạng bôi.
Chiết xuất cam thảo và niacinamide dùng chung được không?
Hai nhóm này không xung đột và thường được phối trong cùng sản phẩm. Cam thảo bổ sung phần làm dịu và làm chậm sắc tố, niacinamide tác động ở khâu chuyển sắc tố. Vẫn nên thêm từng sản phẩm để dễ theo dõi da.
Vì sao sản phẩm có cam thảo lại có màu vàng nâu?
Chiết xuất rễ cam thảo tự nhiên có màu vàng đến nâu nhạt, nên sản phẩm chứa nhiều chiết xuất có thể ngả màu ngay từ đầu. Điều đáng lo là khi màu, mùi thay đổi rõ so với lúc mới mở, đó có thể là dấu hiệu sản phẩm bị hỏng.