HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất làm sáng, đều màu da

Kojic acid: hoạt chất từ nấm mốc lên men, vì sao dễ đổi màu và nồng độ được đánh giá

Kojic acid sinh ra khi nấm mốc Aspergillus lên men gạo, đậu. Cơ chế làm chậm sắc tố, vì sao sản phẩm dễ ngả nâu, dạng dipalmitate và nguy cơ dị ứng.

Elderly man in Hung Yen lifting the lid of a large clay jar of fermenting soybean paste in a sunny courtyard, hands and jar in focus, face hidden

Kojic acid là chất do một số loài nấm mốc, nổi bật là Aspergillus oryzae, tạo ra khi lên men gạo, đậu tương; trong mỹ phẩm, nó làm chậm việc tạo sắc tố bằng cách giữ chặt ion đồng mà enzyme tyrosinase cần để hoạt động. Nó hiệu quả ở mức vừa phải, nhưng có hai điểm yếu ai dùng cũng nên biết: dễ bị oxy hoá ngả màu nâu, và có khả năng gây dị ứng tiếp xúc ở một số người.

Tên “kojic” lấy từ chữ “koji” trong tiếng Nhật, chỉ men mốc dùng làm rượu sake, tương miso. Ở Việt Nam, mốc tương làm tương Bần cũng là họ hàng gần của loài nấm này. Bài này đi qua nguồn gốc, cơ chế, nồng độ đã được đánh giá, dạng ester bền hơn và những ai nên cẩn thận. Mảng sạm nghi là nám cần bác sĩ khám; kojic chỉ là một mỹ phẩm hỗ trợ.

Từ chum tương đến lọ kem

Kojic acid được các nhà khoa học Nhật Bản phân lập từ đầu thế kỷ XX khi nghiên cứu men mốc dùng trong sản xuất thực phẩm lên men. Câu chuyện quen thuộc trong ngành là những người thợ làm rượu sake có đôi bàn tay trắng mịn khác thường dù làm việc nặng — một giai thoại hay được kể khi giới thiệu kojic, nhưng không phải bằng chứng khoa học. Bằng chứng thật đến từ các thí nghiệm sau này trên enzyme và trên da.

Phân tử kojic acid nhỏ, tan trong nước, có cấu trúc vòng pyrone với các nhóm hydroxyl. Chính cấu trúc này giúp nó “bắt” các ion kim loại như đồng và sắt. Cũng chính cấu trúc này làm nó nhạy với ánh sáng, nhiệt và không khí: sản phẩm chứa kojic để lâu, mở nắp nhiều, phơi nắng thường chuyển từ trắng hoặc trong sang vàng, rồi nâu.

Trên nhãn, bạn sẽ gặp Kojic Acid và dẫn xuất Kojic Dipalmitate. Ngoài ra, các sản phẩm “chiết xuất lên men gạo” có thể chứa một lượng kojic nhỏ không ghi riêng. Kojic còn hay xuất hiện trong xà phòng cục làm sáng da, một dạng sản phẩm có thời gian tiếp xúc rất ngắn.

Ngoài mỹ phẩm, kojic acid từng được nghiên cứu như chất chống hoá nâu cho rau quả cắt và hải sản, vì cùng cơ chế chặn enzyme chứa đồng làm thâm bề mặt thực phẩm. Việc dùng nó trong thực phẩm phụ thuộc quy định từng nước và không phổ biến. Chi tiết này giúp bạn hiểu một điều: hiện tượng quả táo cắt bị thâm và hiện tượng da tạo sắc tố có chung một họ enzyme, nên nhiều chất làm sáng da được tìm ra từ các nghiên cứu chống hoá nâu trong ngành thực phẩm và ngược lại.

Cơ chế: giữ chặt ion đồng của enzyme

Tyrosinase là enzyme chứa đồng. Ở vị trí hoạt động của tyrosinase có hai ion đồng giúp enzyme gắn oxy và chuyển tyrosine thành các chất trung gian tạo melanin. Không có đồng, enzyme không làm việc được. Đó cũng là lý do một nhóm chất làm sáng da được thiết kế theo hướng “tước kim loại” thay vì giả dạng nguyên liệu của enzyme.

Kojic là chất tạo phức với đồng. Kojic acid gắn vào ion đồng, làm enzyme mất khả năng xúc tác. Đây là cơ chế khác với arbutin, vốn chen vào chỗ của tyrosine. Hai cơ chế khác nhau là lý do kojic hay được phối với các chất làm sáng khác.

Có thêm tác dụng chống oxy hoá nhẹ. Khả năng bắt kim loại giúp kojic hạn chế một số phản ứng oxy hoá. Tác dụng này nhỏ, không phải lý do chính để dùng nó.

Kết quả vẫn phụ thuộc thời gian thay da. Như mọi chất làm chậm tạo sắc tố, kojic không xoá sắc tố đã có. Vết nâu nhạt dần khi tế bào sừng chứa melanin cũ bong đi, thường cần hai đến ba tháng.

Kojic acid và kojic dipalmitate

Dạng ester ra đời để khắc phục điểm yếu về độ bền. Hai dạng khác nhau ở những điểm sau:

Tiêu chíKojic acidKojic dipalmitate
Tan trongNướcDầu
Độ bền với ánh sáng, nhiệtKém, dễ ngả nâuTốt hơn nhiều
Cách tác độngTrực tiếp lên enzymeCần được tách thành kojic trong da; mức tách thực tế còn bàn cãi
Kích ứngCó thể châm chích, gây dị ứng ở người nhạyThường dịu hơn
Nơi hay gặpSerum, gel, xà phòng cụcKem dưỡng, sản phẩm nhiều dầu

Kojic dipalmitate bền và dịu hơn, nhưng đổi lại không chắc lượng kojic hoạt động thực sự đến được tế bào hắc tố là bao nhiêu. Đây là kiểu đánh đổi thường thấy giữa “dễ bào chế” và “dữ liệu hiệu quả”.

Một số công thức còn dùng thêm chất chống oxy hoá, chất tạo phức kim loại hoặc điều chỉnh pH để giữ kojic acid gốc lâu hơn. Những thành phần đó không hiện lên ở mặt trước bao bì, nhưng là lý do hai sản phẩm cùng ghi kojic acid có thể bền rất khác nhau trên kệ phòng tắm.

Khi một sản phẩm chỉ ghi “kojic” ở mặt trước, hãy xem bảng thành phần để biết là dạng nào.

Nồng độ đã được đánh giá và chuyện đổi màu

Uỷ ban khoa học về an toàn người tiêu dùng của EU (SCCS), trong ý kiến năm 2012, kết luận kojic acid an toàn khi dùng ở nồng độ tối đa 1% trong sản phẩm bôi lưu trên da mặt và tay. Mức này được tính dựa trên lượng hấp thu qua da và các dữ liệu độc tính hiện có lúc đó. Nhiều sản phẩm trên thị trường quốc tế nằm trong khoảng 1–2% và có nơi cao hơn; quy định áp dụng ở từng nước khác nhau, nên bạn hãy tra quy định hiện hành nếu cần con số pháp lý.

Với xà phòng cục, thời gian tiếp xúc chỉ vài chục giây trước khi xả nước, nên cách tính khác hẳn kem bôi để lại trên da. Điều đó cũng có nghĩa: lượng kojic thực sự ở lại trên da sau khi rửa rất ít, đừng kỳ vọng xà phòng làm được việc của một sản phẩm bôi lưu.

Về chuyện đổi màu: kojic acid bị oxy hoá tạo ra những sản phẩm có màu vàng nâu. Đổi màu cho thấy một phần hoạt chất đã mất tác dụng, và với sản phẩm bôi lưu, màu nâu có thể bám lên da hoặc vải. Bao bì kín, tối màu, đầu bơm hạn chế không khí giúp kéo dài thời gian dùng. Khi sản phẩm đã ngả nâu rõ, nên thay.

Dùng kojic thế nào cho đúng

Với một hoạt chất vừa dễ hỏng vừa có khả năng gây dị ứng, cách dùng và cách cất giữ quan trọng không kém việc chọn sản phẩm:

  1. Mua dung tích nhỏ nếu là dạng serum, gel chứa kojic acid gốc, để dùng hết trước khi hoạt chất kịp oxy hoá nhiều.
  2. Thử ở vùng nhỏ như cạnh hàm hoặc mặt trong cánh tay, theo dõi ít nhất ba đến năm ngày vì phản ứng dị ứng tiếp xúc có thể đến chậm.
  3. Bôi một lớp mỏng lên vùng sạm sau bước làm sạch, một lần mỗi ngày trong tuần đầu, rồi theo hướng dẫn của sản phẩm.
  4. Đậy nắp ngay sau khi dùng, cất trong tủ hoặc ngăn kéo tối, tránh bậu cửa sổ, cốp xe và nhà tắm nóng ẩm.
  5. Chống nắng mỗi sáng và che chắn khi ra đường giữa trưa; ở những tỉnh nắng gắt như Khánh Hoà hay Tây Ninh, mũ rộng vành và áo chống nắng gánh bớt phần việc cho kem.
  6. Chụp ảnh đối chiếu mỗi tháng; nếu sau ba tháng không có thay đổi, dừng lại và gặp bác sĩ da liễu.

Khi đang điều trị bằng thuốc bôi theo đơn, không tự thêm kojic; mang sản phẩm theo lần tái khám để bác sĩ quyết định.

Ai nên cẩn thận với kojic acid

Kojic acid nổi tiếng hơn các chất làm sáng khác ở một điểm: khả năng gây dị ứng tiếp xúc. Những trường hợp cần dè dặt:

  • Người có cơ địa dị ứng, từng bị viêm da tiếp xúc: thử ở vùng nhỏ trong ít nhất vài ngày, vì phản ứng dị ứng có thể xuất hiện muộn.
  • Người đã dùng kojic lâu rồi bỗng thấy ngứa, đỏ: dị ứng có thể hình thành sau nhiều lần tiếp xúc. Ngừng sản phẩm và đi khám; bác sĩ có thể làm thử nghiệm áp bì để xác định chất gây dị ứng.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú: dữ liệu riêng còn ít, hỏi bác sĩ trước.
  • Da đang tổn thương, cháy nắng: chờ lành hẳn.
  • Người dùng xà phòng kojic toàn thân hằng ngày: ma sát, nước nóng và chất tẩy rửa có thể làm khô da, châm chích; da khô ráp không làm đều màu nhanh hơn.

Nếu xuất hiện mẩn đỏ, ngứa, phù nề lan ra ngoài vùng bôi, hãy ngừng ngay và gặp bác sĩ. Không tự bôi thêm kem chứa corticoid không rõ nguồn gốc để “dập”, vì điều đó có thể che triệu chứng và gây hại thêm.

Hiểu lầm hay gặp về kojic acid

“Từ thực phẩm lên men nên không gây dị ứng.” Nguồn gốc lên men không liên quan đến khả năng gây dị ứng khi bôi hằng ngày ở nồng độ tinh khiết. Kojic là một trong những chất làm sáng được ghi nhận gây viêm da tiếp xúc nhiều hơn.

“Xà phòng kojic làm trắng toàn thân.” Xà phòng tiếp xúc rất ngắn, phần lớn hoạt chất trôi theo nước. Nó không đổi màu da gốc. Lời hứa trắng toàn thân nhanh là dấu hiệu nên nghi ngờ sản phẩm.

“Sản phẩm ngả nâu là do kojic đang hoạt động.” Ngược lại, màu nâu là dấu hiệu hoạt chất đã bị oxy hoá, một phần mất tác dụng.

“Kojic càng cao phần trăm càng nhanh thấy.” Vượt mức đã được đánh giá, tăng nồng độ chủ yếu làm tăng nguy cơ châm chích và dị ứng, còn tốc độ nhạt sắc tố vẫn bị giới hạn bởi chu kỳ thay da. Một sản phẩm khoảng 1% dùng đều, có chống nắng, là cách dễ kiểm soát hơn.

“Ăn nhiều tương, rượu lên men thì da sáng hơn.” Không có cơ sở. Lượng kojic trong thực phẩm, nếu có, không liên quan gì đến tác động bôi tại chỗ lên tế bào hắc tố.

Câu hỏi thường gặp

Kojic acid có làm da nhạy nắng không?

Kojic không làm mỏng lớp sừng nên không gây nhạy nắng theo kiểu acid tẩy da. Tuy vậy, ánh nắng vẫn tạo sắc tố mới và làm hoạt chất dễ phân huỷ hơn trên da, nên chống nắng hằng ngày vẫn là bước bắt buộc.

Có nên dùng kojic cùng lúc với alpha-arbutin?

Hai chất tác động theo cơ chế khác nhau, nên nhiều công thức phối cả hai. Nếu bạn dùng hai sản phẩm riêng, hãy thêm từng sản phẩm một và theo dõi kích ứng, nhất là với kojic vốn dễ gây dị ứng hơn.

Kojic dipalmitate có tác dụng bằng kojic acid không?

Kojic dipalmitate bền và dịu hơn, nhưng cần được tách thành kojic acid trong da mới tác động lên enzyme, và mức tách thực tế chưa rõ. Vì vậy hiệu quả của hai dạng không thể coi là tương đương theo phần trăm.

Dùng xà phòng kojic cho trẻ em có được không?

Không có lý do để dùng sản phẩm làm sáng da cho trẻ. Da trẻ mỏng, dễ kích ứng. Vết thâm hay đốm sắc tố ở trẻ nên để bác sĩ da liễu nhi xem thay vì tự xử lý.

Làm sao biết mình dị ứng kojic hay chất khác trong sản phẩm?

Chỉ có thể xác định chắc chắn bằng thử nghiệm áp bì do bác sĩ da liễu thực hiện. Tự đoán dễ nhầm, vì hương liệu và chất bảo quản cũng là những nguyên nhân dị ứng phổ biến trong mỹ phẩm.

Kojic acid có trong thực phẩm Việt Nam không?

Các loài nấm mốc dùng làm tương, làm men có thể tạo ra kojic acid trong quá trình lên men, nhưng lượng thay đổi nhiều và không phải lý do dùng thực phẩm đó. Bài này chỉ bàn kojic trong mỹ phẩm bôi ngoài da.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138