HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất sinh học trong thực phẩm

Anthocyanin là gì: sắc tố tím trong nếp cẩm, hoa đậu biếc và vì sao gặp chanh đổi màu

Anthocyanin tạo màu tím, đỏ cho nếp cẩm, khoai lang tím, hoa đậu biếc. Vì sao đổi màu khi thêm chanh, giữ màu khi nấu ra sao và lời rao "chống oxy hoá" nên hiểu thế nào.

Hands squeezing lime into a glass teapot of deep blue butterfly pea tea on a cafe counter in Da Nang, liquid swirling into violet, side view, soft natural light

Anthocyanin là nhóm sắc tố tan trong nước tạo màu đỏ, tím, xanh lam cho nhiều loại rau quả và hoa: bắp cải tím, khoai lang tím, nếp cẩm, hoa đậu biếc, dâu tằm, nho tím, việt quất, đài hoa bụp giấm. Chúng thuộc họ flavonoid và có một đặc tính dễ thấy ngay trong bếp: đổi màu theo độ chua.

Ly trà hoa đậu biếc xanh lam chuyển sang tím hồng khi vắt chanh là anthocyanin đang phản ứng với axit. Hiểu điều này giúp bạn giữ màu món ăn đẹp hơn, nhận ra màu nhuộm giả, và đọc lời quảng cáo "giàu chất chống oxy hoá" bằng con mắt tỉnh táo. Bài này đi qua cả ba phần.

Anthocyanin là gì về mặt hoá học

Anthocyanin gồm một khung phân tử gọi là anthocyanidin gắn với một hay nhiều phân tử đường. Có sáu anthocyanidin phổ biến trong thực phẩm: cyanidin, delphinidin, pelargonidin, peonidin, petunidin và malvidin. Mỗi loại cho sắc hơi khác nhau, và một loại rau quả thường chứa hỗn hợp nhiều anthocyanin. Ví dụ, cyanidin hay gặp trong bắp cải tím và nếp cẩm, delphinidin có nhiều trong quả mọng sẫm màu.

Hoa đậu biếc có một nhóm anthocyanin riêng, gắn thêm nhiều nhóm hoá học, nên bền màu xanh lam hơn ở môi trường gần trung tính. Đó là lý do nước hoa đậu biếc có màu xanh lam đặc trưng thay vì tím như nước bắp cải tím.

Vì tan trong nước, anthocyanin dễ ra theo nước luộc, nước ngâm. Bạn có thể thấy nước luộc bắp cải tím chuyển màu tím xanh, nước vo nếp cẩm tím sẫm. Phần sắc tố đi vào nước là phần không còn trong rau nữa, trừ khi bạn dùng luôn nước đó. Trong vai trò phụ gia, anthocyanin được dùng làm phẩm màu tự nhiên với mã E163, thường chiết từ vỏ nho, cà rốt tím, bắp cải tím.

So với lycopene hay beta-carotene, anthocyanin kém bền hơn nhiều: nhạy với nhiệt, ánh sáng, oxy, độ pH và ion kim loại. Đây là lý do nhà sản xuất thực phẩm thích dùng nó làm màu tự nhiên nhưng hay gặp khó khi giữ màu ổn định suốt hạn dùng, và cũng là lý do món ăn tím ở nhà đổi màu nhanh nếu để lâu hoặc hâm đi hâm lại nhiều lần.

Màu anthocyanin đổi theo độ chua thế nào

Ở mỗi mức pH, phân tử anthocyanin tồn tại ở dạng cấu trúc khác nhau, mỗi dạng hấp thụ ánh sáng khác nhau. Bảng dưới mô tả xu hướng chung với nước bắp cải tím; từng loại rau quả có sắc hơi khác.

Môi trườngVí dụ trong bếpMàu thường thấy
Rất chuaVắt nhiều chanh, thêm giấmĐỏ, hồng
Hơi chuaMột chút chanh, nước me loãngTím hồng
Gần trung tínhNước lọcTím (bắp cải tím), xanh lam (hoa đậu biếc)
Hơi kiềmMột nhúm baking soda, nước vôi trong loãngXanh lam, xanh lục
Kiềm mạnhNhiều baking sodaXanh lục ngả vàng, sắc tố bắt đầu bị phân huỷ

Thí nghiệm nước bắp cải tím đổi màu là trò quen thuộc trong giờ khoa học ở trường. Ở nhà, bạn chỉ cần nhớ: món có anthocyanin gặp chua thì đỏ hồng lên, gặp kiềm thì ngả xanh, và kiềm mạnh làm sắc tố hỏng. Không dùng hoá chất tẩy rửa hay chất lạ để thử màu thực phẩm.

Hiện tượng đổi màu này cũng giải thích vì sao cùng một loại rau trồng ở vùng đất khác nhau hay chín ở thời điểm khác nhau lại cho sắc tím đậm nhạt khác nhau: độ chua trong dịch tế bào, nhiệt độ ban đêm và cường độ nắng đều ảnh hưởng tới lượng và dạng anthocyanin cây tạo ra. Bắp cải tím trồng ở vùng mát như Lâm Đồng thường cho màu đậm hơn khi gặp những đợt lạnh.

Nguồn anthocyanin quen thuộc và một số nhầm lẫn

Không phải mọi thực phẩm màu đỏ tím đều có anthocyanin. Danh sách dưới tách rõ nguồn thật và những thứ hay bị nhầm.

  • Nếp cẩm, gạo đen, gạo tím: anthocyanin nằm ở lớp cám; gạo xát trắng kỹ thì mất phần lớn.
  • Khoai lang tím: ruột tím đậm, nấu chín vẫn giữ màu khá tốt.
  • Bắp cải tím, hành tím, cà tím: ở cà tím, anthocyanin tập trung ở vỏ.
  • Dâu tằm, nho tím, việt quất, mận, dâu tây: màu càng sẫm thường càng nhiều.
  • Hoa đậu biếc, đài hoa bụp giấm (atiso đỏ): hay dùng pha trà, tạo màu xôi, chè.
  • Nhầm lẫn: thanh long ruột đỏ, củ dền. Màu đỏ tím của chúng là betalain, nhóm sắc tố khác, không đổi màu theo chua kiềm như anthocyanin và bền nhiệt kém hơn.
  • Nhầm lẫn: cà chua, dưa hấu, gấc. Màu đỏ ở đây là lycopene, sắc tố tan trong dầu, không phải anthocyanin.

Phân biệt như vậy không chỉ để đúng tên. Mỗi nhóm sắc tố có cách giữ màu, cách hấp thu và hồ sơ nghiên cứu khác nhau, nên đem kết luận của nhóm này gán cho nhóm kia là sai.

Anthocyanin trong gạo màu: nếp cẩm, gạo đen, gạo tím than

Ở gạo màu, anthocyanin tập trung gần như hoàn toàn ở lớp cám mỏng bao ngoài hạt, phần nội nhũ bên trong vẫn trắng. Vì vậy mức độ xay xát quyết định phần lớn lượng sắc tố còn lại. Nếp cẩm, gạo đen, gạo tím than bán dạng nguyên cám giữ màu sẫm và nhiều anthocyanin; xát trắng kỹ thì hạt nhạt dần và mất phần lớn. Lớp cám cũng là nơi có chất xơ, vitamin nhóm B và khoáng, nên gạo nguyên cám nhìn chung giàu dinh dưỡng hơn gạo xát trắng cùng loại.

Khi vo gạo màu, nước chuyển tím ngay từ lần đầu. Vo nhẹ tay, ít lần giúp giữ lại sắc tố; chà xát mạnh như vo gạo trắng làm mất thêm một phần. Ngâm gạo trước khi nấu cho mềm là cần thiết với gạo nguyên cám, và bạn có thể dùng luôn nước ngâm để nấu nếu gạo sạch, để không bỏ đi phần anthocyanin đã tan.

Một điểm cần biết với người đang kiểm soát đường huyết: gạo nếp, kể cả nếp cẩm, có tinh bột dạng amylopectin nhiều nên tiêu hoá nhanh. Màu tím không biến nếp cẩm thành thực phẩm "không làm tăng đường huyết". Người bị tiểu đường nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về khẩu phần, thay vì chọn món chỉ vì màu sắc.

Giữ màu tím khi nấu nướng

Hạn chế luộc nhiều nước. Anthocyanin tan trong nước nên luộc bắp cải tím, khoai lang tím trong nồi đầy nước sẽ mất màu và mất sắc tố. Hấp, nướng, xào nhanh giữ được nhiều hơn.

Thêm chút chua khi muốn màu tươi. Bắp cải tím trộn gỏi với giấm hoặc chanh sẽ chuyển đỏ tím tươi. Món chè, thạch từ hoa đậu biếc vắt chanh cho màu tím hồng.

Tránh chất kiềm. Thêm baking soda để rau mềm nhanh hoặc nấu bằng nước có tính kiềm làm món tím ngả xanh xám, kém hấp dẫn và phân huỷ sắc tố.

Nồi gang, nồi nhôm có thể làm đổi màu. Ion kim loại tạo phức với anthocyanin, làm màu ngả xanh hoặc xám. Nồi inox, nồi tráng men giữ màu ổn định hơn.

Nhiệt độ cao, đun lâu làm phai. Anthocyanin giảm dần khi đun kéo dài. Món chè nếp cẩm vẫn tím vì lượng ban đầu nhiều, nhưng một phần đã phân huỷ.

Ánh sáng và thời gian. Nước hoa đậu biếc để lâu ngoài sáng sẽ nhạt màu; nên pha vừa đủ dùng và để nơi mát.

"Giàu chất chống oxy hoá" nên hiểu thế nào

Anthocyanin thể hiện khả năng chống oxy hoá rất rõ trong ống nghiệm, và từng có những bảng xếp hạng thực phẩm theo chỉ số ORAC. Năm 2012, Bộ Nông nghiệp Mỹ đã gỡ bỏ cơ sở dữ liệu ORAC của mình, với lý do giá trị đo trong ống nghiệm không phản ánh tác dụng trong cơ thể và hay bị dùng sai trong quảng cáo. Kể từ đó, lời rao "chỉ số chống oxy hoá cao gấp X lần" không còn chỗ dựa khoa học tốt.

Lý do sâu hơn nằm ở hấp thu và chuyển hoá. Phần anthocyanin nguyên vẹn vào được máu sau bữa ăn là rất nhỏ, và chúng bị chuyển hoá nhanh; phần lớn tới ruột già, nơi vi khuẩn đường ruột phân cắt thành các hợp chất nhỏ hơn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nếu có tác dụng thì có thể đến từ các chất chuyển hoá này, chứ không đơn giản là anthocyanin "dọn gốc tự do" trong máu.

Về bằng chứng ở người, các nghiên cứu quan sát lớn ghi nhận người ăn nhiều quả mọng và thực phẩm giàu anthocyanin có xu hướng nguy cơ tim mạch, tiểu đường thấp hơn, cùng vài thử nghiệm ngắn về huyết áp, chức năng mạch máu. Tín hiệu đáng chú ý nhưng chưa đủ để nói một loại quả hay một viên chiết xuất phòng được bệnh. Cách dùng hợp lý là ăn đa dạng rau quả nhiều màu, không chạy theo một "siêu thực phẩm".

Màu tím giả và vài lưu ý an toàn

Nhận biết màu tự nhiên. Món nhuộm bằng anthocyanin thật sẽ đổi màu khi gặp chua: nhỏ vài giọt chanh vào nước ngâm hay nước luộc, màu chuyển hồng đỏ. Phẩm màu tổng hợp thường giữ nguyên màu. Đây chỉ là mẹo quan sát, không thay được kiểm nghiệm.

Hoa đậu biếc với phụ nữ mang thai. Hoa đậu biếc được dùng làm màu và trà ở nhiều nơi, nhưng dữ liệu an toàn khi uống thường xuyên lượng lớn trong thai kỳ còn hạn chế. Phụ nữ mang thai, cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi dùng như một loại trà hằng ngày.

Viên chiết xuất quả mọng. Thực phẩm bổ sung chiết xuất việt quất, nho đen, nam việt quất có liều và chất lượng rất khác nhau. Người đang dùng thuốc chống đông hay nhiều loại thuốc nên hỏi dược sĩ trước khi dùng thường xuyên.

Nước tiểu, phân đổi màu sau khi ăn. Ăn nhiều thanh long ruột đỏ, củ dền có thể làm nước tiểu hoặc phân đỏ hồng, thường do betalain chứ không phải anthocyanin, và lành tính. Nếu không chắc nguyên nhân hoặc kèm triệu chứng khác, nên đi khám.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao trà hoa đậu biếc đổi màu khi vắt chanh?

Anthocyanin trong hoa đậu biếc thay đổi cấu trúc phân tử khi môi trường chua hơn, và mỗi cấu trúc hấp thụ ánh sáng khác nhau. Ở gần trung tính nước có màu xanh lam, thêm chanh thì chuyển tím rồi hồng. Đây là phản ứng hoá học bình thường, không phải dấu hiệu trà bị hỏng.

Thanh long ruột đỏ có anthocyanin không?

Màu đỏ tím của thanh long ruột đỏ chủ yếu đến từ betacyanin, thuộc nhóm betalain, giống sắc tố của củ dền. Nhóm này khác anthocyanin về cấu trúc và tính chất, không đổi màu theo chua kiềm theo cùng cách. Ăn nhiều có thể làm nước tiểu hồng đỏ, thường lành tính.

Nấu chè nếp cẩm có còn anthocyanin không?

Còn, nhưng ít hơn lúc chưa nấu. Anthocyanin tan vào nước chè và giảm dần khi đun lâu ở nhiệt cao. Vì bạn ăn cả nước chè nên phần tan ra không bị bỏ đi. Nếp cẩm xay xát ít, giữ lớp cám, thì giữ được nhiều sắc tố hơn.

Khoai lang tím có tốt hơn khoai lang vàng không?

Hai loại có thế mạnh khác nhau. Khoai lang tím giàu anthocyanin, khoai lang ruột cam giàu beta-carotene là tiền vitamin A. Không có loại nào vượt hẳn; xen kẽ các loại khoai trong tuần cho bạn nhiều nhóm hoạt chất hơn.

Chỉ số ORAC trên bao bì có ý nghĩa gì?

ORAC đo khả năng chống oxy hoá trong ống nghiệm. Bộ Nông nghiệp Mỹ đã gỡ cơ sở dữ liệu ORAC năm 2012 vì con số này không phản ánh tác dụng trong cơ thể người và hay bị dùng sai trong quảng cáo. Thấy con số ORAC trên bao bì, bạn nên xem đó là lời quảng cáo.

Có nên uống viên anthocyanin để bổ mắt?

Lời rao "anthocyanin việt quất giúp sáng mắt" đã có từ lâu nhưng bằng chứng ở người về cải thiện thị lực còn yếu và không nhất quán. Các vấn đề về mắt như nhìn mờ, mỏi mắt kéo dài cần được bác sĩ mắt khám. Ăn rau quả đa dạng là cách hợp lý hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138