Catechin là nhóm polyphenol chiếm phần lớn chất "chát" trong lá trà tươi, và EGCG (epigallocatechin gallate) là catechin nhiều nhất trong trà xanh. Một ly trà xanh pha bình thường chứa catechin ở mức vài chục tới hơn một trăm miligam, tuỳ loại trà, lượng lá và cách pha. Viên chiết xuất trà xanh có thể chứa gấp nhiều lần lượng đó trong một lần uống.
Khác biệt về lượng ấy là chìa khoá để hiểu mọi tranh luận quanh EGCG. Trà xanh uống như đồ uống hằng ngày có hồ sơ an toàn dài, trong khi chiết xuất liều cao, nhất là uống lúc đói, đã bị cơ quan an toàn thực phẩm châu Âu cảnh báo về men gan. Bài này đi qua catechin là gì, vì sao trà xanh nhiều hơn trà đen, pha thế nào để giữ được, và ai nên cẩn thận.
Catechin là gì và EGCG đứng ở đâu trong nhóm
Lá trà (cây Camellia sinensis) chứa bốn catechin chính: epicatechin (EC), epigallocatechin (EGC), epicatechin gallate (ECG) và epigallocatechin gallate (EGCG). Chúng thuộc nhóm flavan-3-ol, cùng họ lớn flavonoid với các chất trong ca cao, táo, nho. Trong búp trà tươi, catechin có thể chiếm một phần đáng kể khối lượng khô, và EGCG thường là thành phần lớn nhất trong bốn chất.
Vị chát se lưỡi khi bạn uống trà xanh đặc chủ yếu đến từ catechin, đặc biệt các dạng có gốc gallate như EGCG và ECG. Vị ngọt hậu và cảm giác dịu lại đến từ các axit amin, trong đó L-theanine là chất đặc trưng của trà. Sự cân bằng giữa catechin, caffeine và theanine tạo nên hương vị từng loại trà.
Ngoài trà, catechin có trong ca cao, táo, nho, đậu, nhưng hầu như không có nguồn nào cung cấp EGCG nhiều như trà xanh. Vì vậy khi nói về EGCG trong khẩu phần người Việt, gần như là nói về trà xanh, trà búp, matcha và các đồ uống pha từ trà.
Trà xanh, trà đen, matcha và trà đóng chai khác nhau thế nào về catechin
Cùng từ một loại lá, cách chế biến quyết định catechin còn lại bao nhiêu. Bảng dưới so sánh tương đối, không phải số đo của sản phẩm cụ thể.
| Loại | Chế biến | Catechin còn lại | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trà xanh búp (Thái Nguyên, Tân Cương…) | Diệt men bằng nhiệt ngay sau khi hái, không lên men | Cao | Giữ màu xanh và vị chát rõ |
| Matcha | Lá trà che bóng, nghiền mịn, uống cả bột | Cao, vì uống cả lá | Caffeine cũng cao hơn ly trà pha |
| Trà ô long | Oxy hoá một phần | Trung bình | Một phần catechin đã chuyển thành chất khác |
| Trà đen (hồng trà) | Oxy hoá gần hết | Thấp | Catechin chuyển thành theaflavin và thearubigin tạo màu đỏ nâu |
| Trà xanh đóng chai, trà sữa | Pha từ trà hoặc chiết xuất, có thể thêm đường | Rất thay đổi | Thường loãng, nhiều đường; nhãn hiếm khi ghi catechin |
Trà đen không "kém" hơn trà xanh: nó có hệ polyphenol khác, theaflavin và thearubigin, cũng được nghiên cứu riêng. Chỉ là nếu câu hỏi của bạn là EGCG thì trà xanh và matcha là nguồn chính.
Pha trà xanh để giữ catechin mà không quá chát
Catechin tan khá tốt trong nước nóng; vấn đề thường gặp là pha quá nóng, quá lâu thì đắng chát khó uống, còn pha nguội quá thì ra ít. Một quy trình gợi ý cho trà búp khô:
- Tráng ấm bằng nước sôi để ấm nóng đều, đổ bỏ.
- Cho lượng lá vừa đủ theo khẩu vị; trà búp nhỏ thì ít hơn trà lá to.
- Để nước sôi nguội bớt, khoảng từ 70 tới 85 độ C với trà xanh búp non; nước quá sôi làm chiết ra nhiều chất chát cùng lúc.
- Hãm vài phút rồi rót hết nước ra, không để lá ngâm mãi trong ấm.
- Pha nước thứ hai, thứ ba với thời gian lâu hơn một chút; catechin vẫn còn ra ở các nước sau.
- Uống trong ngày; trà để qua đêm bị oxy hoá, đổi màu và vị, dễ nhiễm khuẩn nếu để ngoài.
Thêm sữa vào trà là thói quen phổ biến; một số nghiên cứu cho rằng protein sữa có thể gắn với một phần polyphenol, nhưng ý nghĩa thực tế với sức khoẻ chưa rõ. Thêm chanh không làm hại catechin; môi trường hơi chua thậm chí giúp catechin bền hơn trong đồ uống.
Chiết xuất trà xanh liều cao và cảnh báo về men gan
Năm 2018, Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) công bố ý kiến khoa học về an toàn của catechin trà xanh. Kết luận chính: catechin từ trà xanh pha theo cách truyền thống, hoặc đồ uống có lượng tương đương, nhìn chung được xem là an toàn. Riêng thực phẩm bổ sung, lượng EGCG từ 800 mg mỗi ngày trở lên được ghi nhận liên quan tới tăng men gan (transaminase) trong các thử nghiệm can thiệp. EFSA cũng nói chưa xác định được một mức chắc chắn an toàn cho chiết xuất.
Các báo cáo ca bệnh về tổn thương gan liên quan chiết xuất trà xanh đã xuất hiện từ trước đó ở nhiều nước, nhiều ca dính tới sản phẩm giảm cân chứa chiết xuất trà xanh liều cao, có ca dùng lúc đói. Uống khi bụng rỗng làm nồng độ EGCG trong máu cao hơn đáng kể so với uống sau ăn.
Điều này không có nghĩa trà xanh nguy hiểm. Nó có nghĩa là một chất trong thực phẩm, khi bị tách ra và cô đặc thành viên, cần được đối xử như một sản phẩm có hoạt tính, với liều lượng và đối tượng phù hợp. Bạn thấy viên giảm cân ghi "chiết xuất trà xanh" thì nên tìm xem mỗi viên có bao nhiêu EGCG; không ghi thì càng nên dè dặt.
Trà xanh, sắt và caffeine: ba điều ít được để ý
Catechin cản hấp thu sắt từ thực vật. Polyphenol trong trà gắn với sắt không phải heme (loại sắt trong rau, đậu, ngũ cốc) và làm giảm lượng sắt hấp thu nếu uống trà ngay trong hoặc sát bữa ăn. Với người khoẻ, ăn đủ chất, ảnh hưởng này thường không đáng kể. Với người đang thiếu máu thiếu sắt, phụ nữ mang thai, người ăn chay, nên uống trà cách bữa ăn một khoảng và hỏi bác sĩ về chế độ ăn.
Trà xanh có caffeine. Lượng caffeine trong một ly trà xanh thường thấp hơn một ly cà phê phin, nhưng không phải bằng không; matcha uống cả bột nên nhiều hơn trà pha. Người nhạy caffeine, người mất ngủ, phụ nữ mang thai nên tính cả trà vào tổng lượng caffeine trong ngày.
Trà và thuốc. Một số nghiên cứu ghi nhận trà xanh hoặc chiết xuất có thể làm giảm hấp thu của vài loại thuốc, ví dụ một số thuốc tim mạch. Nếu bạn đang dùng thuốc lâu dài, hỏi dược sĩ về khoảng cách giữa uống thuốc và uống trà.
Trà quá nóng. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) năm 2016 xếp việc uống đồ uống rất nóng, trên 65 độ C, vào nhóm "có thể gây ung thư" cho thực quản. Kết luận này nói về nhiệt độ chứ không phải về trà, nên để trà nguội bớt trước khi uống.
Bằng chứng về trà xanh và EGCG ở người
Có rất nhiều nghiên cứu quan sát về người uống trà, nhưng nghiên cứu quan sát khó tách tác dụng của trà khỏi lối sống chung. Bảng dưới nói ngắn gọn hiện trạng.
| Chủ đề | Loại bằng chứng chủ yếu | Cách hiểu thận trọng |
|---|---|---|
| Tim mạch, mỡ máu | Quan sát và một số thử nghiệm ngắn | Người uống trà thường xuyên có xu hướng chỉ số tốt hơn; khó tách khỏi lối sống |
| Giảm cân | Thử nghiệm với chiết xuất | Hiệu quả nếu có thì nhỏ; nhiều sản phẩm giảm cân kèm rủi ro men gan |
| Ung thư | Tế bào, động vật, quan sát | Chưa đủ để khuyên uống trà nhằm phòng hay chữa ung thư |
| Tỉnh táo, tập trung | Thử nghiệm ngắn với caffeine và theanine | Tác động có thật nhưng phần lớn từ caffeine |
| Răng miệng | Một số nghiên cứu nhỏ | Trà không đường không gây hại men răng như nước ngọt; vẫn có thể ố răng |
Đọc chung, trà xanh không đường là một đồ uống hợp lý trong khẩu phần. Viên EGCG thì nên cân nhắc như thực phẩm bổ sung có rủi ro riêng, và không có lý do để dùng nó thay cho điều trị bất kỳ bệnh nào.
Những hiểu lầm hay gặp về trà xanh
"Trà càng đặc càng tốt." Trà đặc chỉ có nghĩa là nhiều catechin và caffeine hơn trong mỗi ngụm, kèm theo vị chát gắt, dễ cồn ruột khi uống lúc đói và dễ mất ngủ nếu uống buổi tối. Không có bằng chứng cho thấy uống trà thật đặc mang lại lợi ích hơn uống trà vừa phải đều đặn.
"Trà xanh thải độc, giải độc gan." Gan và thận tự làm việc đào thải; không có đồ uống nào "rửa" gan. Trớ trêu là chiết xuất trà xanh liều cao lại chính là thứ từng bị ghi nhận liên quan tăng men gan. Gặp lời quảng cáo kiểu này, bạn nên đọc như quảng cáo chứ không phải thông tin y khoa.
"Trà xanh không có caffeine nên uống tối thoải mái." Trà xanh có caffeine, chỉ là thường ít hơn cà phê. Theanine trong trà có thể làm cảm giác tỉnh táo dịu hơn, nhưng không triệt tiêu tác động của caffeine lên giấc ngủ ở người nhạy cảm.
"Viên chiết xuất là trà xanh cô đặc nên cũng lành như uống trà." Đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất. Một viên có thể chứa lượng EGCG bằng nhiều ấm trà, vào cơ thể cùng lúc, thường không kèm bữa ăn. Hồ sơ an toàn lâu đời của trà không áp dụng nguyên vẹn cho viên chiết xuất.
Ai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng chiết xuất trà xanh
Uống trà như đồ uống thì phần lớn người lớn khoẻ mạnh không cần lo. Các nhóm dưới đây nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng viên chiết xuất, viên giảm cân có trà xanh, hoặc uống trà rất đặc lượng lớn.
- Người có bệnh gan, từng tăng men gan hoặc uống rượu nhiều.
- Người đang dùng thuốc lâu dài, nhất là thuốc tim mạch, thuốc chống đông.
- Người thiếu máu thiếu sắt, đang điều trị bổ sung sắt.
- Phụ nữ mang thai, đang cho con bú: chiết xuất chưa đủ dữ liệu, trà thì cần tính tổng caffeine.
- Trẻ em và thiếu niên: không nên dùng chiết xuất hay viên giảm cân.
- Người có rối loạn lo âu, hồi hộp, mất ngủ nhạy với caffeine.
Dừng sản phẩm và đi khám nếu thấy mệt bất thường, vàng da, nước tiểu sẫm, đau bụng phía trên bên phải sau khi bắt đầu dùng chiết xuất.
Câu hỏi thường gặp
Uống trà xanh mỗi ngày có hại gan không?
Theo đánh giá của EFSA năm 2018, catechin từ trà pha theo cách truyền thống nhìn chung được xem là an toàn. Lo ngại về men gan chủ yếu gắn với thực phẩm bổ sung chứa EGCG liều cao, nhất là khi uống lúc đói. Người có bệnh gan vẫn nên hỏi bác sĩ về lượng trà phù hợp.
Trà xanh đóng chai có nhiều EGCG như trà pha không?
Thường không, và rất khó biết vì nhãn ít khi ghi lượng catechin. Đồ uống đóng chai hay pha loãng và thêm đường, một số dùng hương liệu. Nếu muốn uống trà vì catechin, ly trà búp tự pha không đường cho bạn biết rõ hơn mình đang uống gì.
Matcha khác gì trà xanh thường về hoạt chất?
Matcha là lá trà nghiền mịn, bạn uống cả lá nên nhận được nhiều catechin hơn ly trà pha từ cùng lượng lá. Caffeine cũng nhiều hơn tương ứng. Người nhạy caffeine hoặc đang mang thai nên tính matcha như một đồ uống có caffeine đáng kể.
Có nên uống trà ngay sau bữa ăn?
Polyphenol trong trà có thể làm giảm hấp thu sắt từ rau, đậu, ngũ cốc nếu uống ngay trong bữa. Người khoẻ ăn đủ chất ít bị ảnh hưởng. Người thiếu máu, phụ nữ mang thai hay người ăn chay nên uống trà cách bữa ăn một khoảng thời gian.
Trà xanh có giúp giảm cân không?
Một số thử nghiệm với chiết xuất trà xanh ghi nhận giảm cân rất nhỏ, không đồng nhất giữa các nghiên cứu. Đồng thời nhiều ca tổn thương gan được báo cáo lại dính tới sản phẩm giảm cân chứa chiết xuất trà xanh. Uống trà không đường thay nước ngọt có lợi chủ yếu vì bớt đường.
Trẻ em uống trà xanh được không?
Trà có caffeine và catechin, nên không phù hợp làm đồ uống thường xuyên cho trẻ nhỏ. Trẻ lớn thỉnh thoảng uống trà loãng không đường thì ít đáng lo, nhưng không nên dùng chiết xuất, viên giảm cân hay đồ uống trà pha nhiều đường. Có thắc mắc cụ thể nên hỏi bác sĩ nhi.