HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất trong đồ tẩy rửa gia dụng

Ethanol và isopropanol trong cồn sát khuẩn: vì sao 70% tốt hơn 90%, methanol bị cấm

Ethanol và isopropanol trong cồn sát khuẩn, nước rửa tay khô: vì sao cần có nước, nồng độ trên nhãn đọc thế nào, cồn không diệt được gì, nguy cơ cháy và methanol độc.

Hands rubbing clear gel together at a small family pharmacy counter in Nghe An, unmarked pump bottle on the glass, warm evening light, background softly blurred, no face shown

Cồn sát khuẩn trong nhà gần như luôn là một trong hai chất: ethanol (cồn etylic, ethyl alcohol) hoặc isopropanol (cồn isopropyl, isopropyl alcohol, 2-propanol). Cả hai diệt vi khuẩn và nhiều virus có vỏ bao nhanh, bằng cách làm biến tính protein và phá màng tế bào. Cồn cần một lượng nước nhất định để làm việc hiệu quả, vì thế cồn khoảng 70% thường diệt khuẩn tốt hơn cồn gần nguyên chất, trái với cảm giác "càng đậm càng mạnh".

Bài viết giải thích hai loại cồn trên nhãn, nồng độ đọc thế nào, cồn không diệt được những gì, rủi ro cháy nổ và ngộ độc, và vì sao methanol, loại cồn có tên gần giống, bị cấm trong sản phẩm sát khuẩn. Bài không hướng dẫn tự pha chế dung dịch sát khuẩn tại nhà.

Phân biệt các loại cồn gặp trên nhãn

Cồn là tên gọi chung của một họ hợp chất. Ba chất dưới đây có tên gần nhau nhưng tính chất và độ an toàn rất khác.

ChấtTên khác trên nhãnDùng trong nhàLưu ý chính
EthanolCồn etylic, ethyl alcohol, alcohol, alcohol denat. (cồn biến tính)Cồn y tế, nước rửa tay, xịt sát khuẩnDễ cháy; cồn biến tính có thêm chất làm đắng hoặc chất khác, không uống được
IsopropanolIsopropyl alcohol, IPA, 2-propanol, rubbing alcoholLau bề mặt, lau thiết bị điện tử, một số nước rửa tayDễ cháy, mùi hắc hơn, độc hơn ethanol khi nuốt
MethanolCồn metylic, methyl alcohol, wood alcoholKhông được dùng trong sản phẩm cho da hay sát khuẩnRất độc, có thể gây mù, tử vong

Chữ "alcohol denat." trên nhãn mỹ phẩm và nước rửa tay là ethanol đã được biến tính, tức cho thêm chất làm đắng hoặc chất khác để không uống được, nhằm tránh bị dùng làm rượu. Chất biến tính được phép tuỳ quy định từng nước; sản phẩm dùng cho da phải dùng chất biến tính được phép cho mục đích đó. Cồn biến tính bán làm nhiên liệu, dung môi thì không dành cho da.

Vì sao cồn khoảng 70% lại tốt hơn cồn gần nguyên chất

Cồn diệt vi sinh vật chủ yếu bằng cách làm biến tính protein và hoà tan lớp lipid của màng tế bào. Quá trình biến tính protein diễn ra hiệu quả hơn khi có nước, vì nước giúp cồn thấm vào bên trong tế bào và tham gia làm duỗi cấu trúc protein. Cồn gần nguyên chất làm đông protein ở lớp ngoài quá nhanh, tạo một lớp vỏ cản cồn thấm sâu hơn, và bay hơi rất nhanh nên thời gian tiếp xúc ngắn.

Vì vậy các hướng dẫn y tế thường nói về một khoảng nồng độ thay vì một con số duy nhất: nước rửa tay có cồn được các cơ quan y tế như CDC của Mỹ khuyến nghị chứa ít nhất 60% cồn, và nhiều tài liệu chỉ ra vùng hiệu quả nằm trong khoảng 60 đến 90%. Các công thức nước rửa tay do Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra dùng ethanol hoặc isopropanol ở nồng độ trong vùng đó. Dưới khoảng 60%, tác dụng giảm rõ.

Cồn "90 độ" vẫn diệt khuẩn, chỉ là không có lợi thế so với cồn 70 độ trong phần lớn việc sát khuẩn bề mặt và da, lại bay hơi nhanh hơn và làm khô da hơn. Con số "độ" trên chai cồn ở Việt Nam thường chỉ phần trăm thể tích; nồng độ cồn trên nhãn nước rửa tay có thể ghi theo thể tích hoặc khối lượng, hai cách cho con số hơi khác nhau với cùng một dung dịch.

Cồn không diệt được gì

Bào tử của vi khuẩn. Một số vi khuẩn như Clostridioides difficile tạo bào tử có vỏ dày; cồn gần như không có tác dụng. Trong cơ sở y tế, khi có nhiễm khuẩn loại này, rửa tay bằng xà phòng và nước được ưu tiên.

Một số virus không vỏ bao. Virus có vỏ bao lipid như virus cúm rất nhạy với cồn. Virus không vỏ bao như norovirus, tác nhân hay gây tiêu chảy cấp, kém nhạy hơn; xà phòng và nước, cùng chất khử khuẩn phù hợp cho bề mặt, quan trọng hơn.

Tay bẩn, dính dầu mỡ. Chất hữu cơ cản cồn tiếp xúc với vi sinh vật. Nước rửa tay khô không thay được rửa tay khi tay bẩn thấy rõ, sau khi đi vệ sinh, trước khi chế biến thức ăn.

Hoá chất, thuốc trừ sâu trên tay. Cồn không loại bỏ được hoá chất bám trên da như cách xà phòng và nước làm. Người phun thuốc, làm việc với hoá chất cần rửa tay bằng nước.

Cồn không có tác dụng kéo dài. Cồn bay hơi hết thì không còn tác dụng; bề mặt bị nhiễm lại ngay khi có tiếp xúc mới.

Cồn và lửa: những tai nạn có thật trong bếp và trên da

Ethanol và isopropanol là chất lỏng dễ cháy, hơi của chúng có thể bắt lửa ở nhiệt độ phòng khi gặp nguồn lửa. Gel rửa tay cũng chứa lượng cồn lớn.

  • Sát khuẩn tay xong đứng ngay vào bếp gas: phải xoa tay cho tới khi khô hẳn trước khi lại gần lửa. Ngọn lửa cồn có màu xanh nhạt, ban ngày rất khó thấy.
  • Xịt cồn khử khuẩn gần bếp, nến, nhang, đầu thuốc lá: hơi cồn lan trong không khí và bắt lửa. Không xịt cồn diện rộng trong phòng kín có lửa.
  • Xịt cồn lên đồ điện đang cắm điện: tia lửa điện có thể làm cháy hơi cồn; tắt máy, rút điện, lau bằng khăn thấm cồn thay vì xịt trực tiếp.
  • Để chai cồn trong xe ô tô đỗ nắng: nhiệt độ cao làm tăng hơi trong chai; cất chai ở nơi mát, đậy kín.
  • Đốt cồn để "khử khuẩn" dụng cụ, hay đốt cồn làm trò chơi: nguy cơ bỏng cao, nhất là với trẻ em.

Nếu quần áo bắt lửa: dừng lại, nằm xuống, lăn để dập lửa, rồi làm mát vết bỏng bằng nước sạch và đi khám. Bỏng diện rộng gọi cấp cứu 115.

Methanol: vì sao bị cấm và làm sao để tránh

Methanol trông và ngửi gần như không khác ethanol, nhưng trong cơ thể nó được chuyển hoá thành formaldehyde và acid formic, gây toan chuyển hoá, tổn thương thần kinh thị giác dẫn tới mù, và có thể tử vong. Methanol thấm qua da và qua đường hô hấp được ở mức nhất định, nên ngoài chuyện uống nhầm, sản phẩm bôi da chứa methanol cũng là mối nguy. Vì thế methanol không được dùng làm thành phần của nước rửa tay hay sản phẩm sát khuẩn cho da.

Năm 2020, khi nhu cầu nước rửa tay tăng vọt, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã cảnh báo và thu hồi nhiều sản phẩm nước rửa tay bị phát hiện chứa methanol. Sự việc cho thấy rủi ro thật sự đến từ hàng không rõ nguồn gốc, được pha chế ẩu bằng cồn công nghiệp. Ở Việt Nam, các vụ ngộ độc methanol chủ yếu liên quan tới rượu pha từ cồn công nghiệp, nhưng nguyên lý cảnh giác là một.

Cách tránh: chọn sản phẩm có nhãn đầy đủ tên hoạt chất, nồng độ, nhà sản xuất, số lô, số công bố hoặc số lưu hành; không mua cồn đóng can không nhãn để bôi da; không dùng cồn công nghiệp, cồn đốt để sát khuẩn tay. Nếu sau khi dùng hay nuốt phải một sản phẩm cồn không rõ nguồn gốc mà có nhức đầu, buồn nôn, nhìn mờ, đau bụng, cần đến cơ sở y tế ngay và báo khả năng ngộ độc methanol, vì triệu chứng có thể xuất hiện muộn sau nhiều giờ.

Cồn với trẻ em, da và bề mặt trong nhà

Trẻ nhỏ nuốt nước rửa tay có cồn có thể bị ngộ độc rượu: buồn ngủ, nôn, hạ đường huyết, nặng có thể hôn mê. Gel có mùi thơm trái cây càng hấp dẫn trẻ. Cất chai nước rửa tay ngoài tầm với, người lớn bóp một lượng nhỏ cho trẻ và theo dõi trẻ xoa tới khi khô. Nếu trẻ uống phải, gọi cấp cứu 115 hoặc trung tâm chống độc; đừng chờ triệu chứng xuất hiện mới gọi.

Với da, cồn làm bay hơi lớp lipid nên dùng nhiều lần dễ khô, nứt. Phần lớn nước rửa tay có thêm glycerin hoặc chất giữ ẩm để bù; kem dưỡng tay vào cuối ngày cũng giúp. Không dùng cồn sát khuẩn trên vết thương hở sâu, vùng niêm mạc, hoặc lên da trẻ sơ sinh khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế. Isopropanol thấm qua da trẻ nhỏ nhiều hơn người lớn, vì vậy không dùng để chườm hạ sốt như một số thói quen cũ.

Với bề mặt, cồn có thể làm mờ lớp sơn, vecni, lớp phủ chống loá trên màn hình, làm nứt một số loại nhựa trong như acrylic, polycarbonate khi lau thường xuyên. Đọc hướng dẫn vệ sinh của nhà sản xuất thiết bị điện tử trước khi lau bằng cồn. Và như mọi chất tẩy rửa khác, cồn không được trộn với nước javel, vì hỗn hợp có thể tạo cloroform và các hợp chất clo hữu cơ gây hại.

Đọc nhãn sản phẩm cồn trước khi mua

Tên hoạt chất cụ thể. Nhãn tốt ghi rõ ethanol hay isopropanol, không chỉ ghi chung "cồn". Một số sản phẩm phối cả hai. Nhãn chỉ ghi "alcohol" mà không rõ loại, không rõ nồng độ là dấu hiệu nên cân nhắc.

Nồng độ và đơn vị. Tìm con số phần trăm kèm chữ thể tích (v/v) hoặc khối lượng (w/w). Với nước rửa tay, nồng độ cồn quá thấp so với khuyến nghị thì không nên dùng thay xà phòng.

Mục đích dùng. Sản phẩm cho da (nước rửa tay, cồn y tế) và sản phẩm cho bề mặt hay dung môi kỹ thuật là hai loại khác nhau. Cồn kỹ thuật có thể chứa tạp chất hoặc chất biến tính không dành cho da.

Thông tin pháp lý. Tên và địa chỉ nhà sản xuất, số lô, hạn dùng, số công bố hoặc số lưu hành theo quy định hiện hành. Thiếu những thứ này là lý do để không mua sản phẩm bôi lên da.

Câu hỏi thường gặp

Có thể tự pha cồn 90 độ thành cồn 70 độ ở nhà không?

Về nguyên lý là pha loãng với nước sạch, nhưng tự pha dễ sai tỷ lệ, dễ nhiễm bẩn và dễ dùng nhầm cồn công nghiệp. Với việc sát khuẩn tay hay vết xước, nên mua sản phẩm đã có nồng độ phù hợp và nhãn rõ ràng thay vì tự pha.

Nước rửa tay khô có thay được rửa tay bằng xà phòng không?

Chỉ thay được khi tay không bẩn thấy rõ và không có nước. Sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn, khi tay dính dầu mỡ, đất cát, hoặc khi có người trong nhà bị tiêu chảy, rửa tay bằng xà phòng và nước vẫn là cách đúng.

Cồn có làm hỏng màn hình điện thoại không?

Lau thường xuyên bằng cồn đậm có thể làm mòn lớp phủ chống bám vân tay trên một số màn hình. Một số nhà sản xuất cho phép lau nhẹ bằng khăn thấm isopropanol nồng độ vừa phải. Đọc hướng dẫn của hãng thiết bị, không xịt trực tiếp lên máy.

Vì sao xoa nước rửa tay mà tay khô quá nhanh?

Có thể lượng bóp quá ít. Lượng đủ là lượng làm ướt toàn bộ hai bàn tay, kẽ ngón và đầu ngón, cần xoa khoảng hai mươi đến ba mươi giây mới khô. Khô sau vài giây nghĩa là chưa đủ thời gian tiếp xúc.

Cồn y tế có dùng để rửa vết thương được không?

Cồn gây xót và có thể làm tổn thương mô ở vết thương hở, làm chậm lành. Với vết xước nhỏ, rửa bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý thường được khuyến nghị. Vết thương sâu, bẩn, chảy máu nhiều cần được nhân viên y tế xử lý.

Làm sao biết cồn đang dùng có lẫn methanol không?

Không thể phân biệt bằng mắt hay mùi ở nhà. Cách duy nhất là chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, nhãn đầy đủ, mua ở nơi tin cậy. Thấy giá rẻ bất thường, can không nhãn, chai chiết tay thì không dùng để bôi da hay uống.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138