HoatTinh.comHoạt Tính
An toàn, dị ứng và những tranh cãi

"Hội chứng nhà hàng Trung Hoa" và bột ngọt: từ lá thư năm 1968 đến thử nghiệm mù đôi

Nỗi sợ bột ngọt bắt đầu từ một lá thư năm 1968. Thử nghiệm mù đôi về sau tìm thấy gì, ai có thể nhạy cảm, và kết luận của JECFA, FDA, EFSA ghi đúng năm.

Steaming noodle soup stall at dawn in Ho Chi Minh City, cook ladling broth into bowls, face hidden by rising steam, low angle, golden backlight

"Hội chứng nhà hàng Trung Hoa" là cái tên ra đời từ một lá thư gửi tạp chí y khoa năm 1968, và các thử nghiệm mù đôi về sau không chứng minh được rằng bột ngọt ở lượng dùng trong bữa ăn bình thường gây ra những triệu chứng đó một cách nhất quán. Một số người có thể có phản ứng nhẹ, thoáng qua khi ăn lượng lớn bột ngọt lúc bụng đói, nhưng điều này khác xa hình ảnh "chất độc trong bếp".

Bài này kể lại câu chuyện từ đầu, giải thích thử nghiệm mù đôi đã làm gì, các cơ quan JECFA, FDA, EFSA kết luận ra sao và vào năm nào, và những điểm còn thật sự đáng bàn như lượng natri hay thói quen nêm nếm.

Một lá thư, một cái tên, một nỗi sợ kéo dài năm thập kỷ

Năm 1968, một bác sĩ ở Hoa Kỳ viết thư gửi tạp chí y khoa New England Journal of Medicine, kể rằng mỗi lần ăn ở nhà hàng Trung Hoa, ông thấy tê sau gáy, lan xuống cánh tay, mệt và hồi hộp, rồi nêu vài nghi vấn, trong đó có rượu nấu ăn, natri và bột ngọt. Đây là một lá thư ngắn, không phải nghiên cứu. Nhưng tạp chí đặt tiêu đề cho mục thư từ là "hội chứng nhà hàng Trung Hoa", và cái tên ấy bám vào bột ngọt từ đó.

Sau lá thư, hàng loạt thư và báo cáo ca bệnh khác xuất hiện, phần lớn là người tự kể triệu chứng sau khi ăn, không có nhóm đối chứng. Vài nghiên cứu ban đầu cho người tình nguyện uống lượng bột ngọt lớn lúc đói và ghi nhận một số triệu chứng, nhưng người tham gia biết mình được cho uống gì. Khi người ta đã tin một món gây khó chịu, cảm giác khó chịu dễ xuất hiện hơn, hiện tượng được gọi là hiệu ứng nocebo.

Ngày nay, cái tên "hội chứng nhà hàng Trung Hoa" bị nhiều nhà nghiên cứu và từ điển nhìn nhận là mang định kiến với ẩm thực một cộng đồng, trong khi glutamat có mặt trong rất nhiều món của mọi nền ẩm thực. Các tài liệu y khoa hiện đại thường dùng cụm "phức hợp triệu chứng liên quan đến bột ngọt" nếu cần nhắc tới.

Glutamat là gì: một chất cơ thể vốn quen

Glutamat có sẵn trong thực phẩm. Đây là dạng của axit glutamic, một axit amin rất phổ biến. Cà chua chín, nấm, phô mai lâu năm, nước mắm, tương, nước hầm xương đều giàu glutamat tự do, đó là lý do các món này có vị đậm, vị "ngọt thịt" mà người Nhật gọi là umami. Sữa mẹ cũng chứa glutamat tự do.

Bột ngọt là muối natri của glutamat. Năm 1908, nhà hoá học Nhật Bản Ikeda Kikunae tách được glutamat từ nước dùng tảo bẹ và đề xuất vị umami, sau đó bột ngọt được sản xuất công nghiệp. Ngày nay bột ngọt được làm chủ yếu bằng lên men từ tinh bột hoặc mật mía, giống cách làm sữa chua hay nước tương.

Cơ thể không phân biệt nguồn. Ở ruột, glutamat từ bột ngọt và glutamat từ cà chua hay nước mắm được xử lý như nhau. Phần lớn glutamat ăn vào được chính tế bào ruột dùng làm năng lượng, chỉ một phần nhỏ đi vào máu.

Trên nhãn. Bột ngọt được ghi là mononatri glutamat, mì chính, chất điều vị 621 hoặc E621. Các chất điều vị đi kèm thường gặp là 627 và 631, hay được ghi chung là I+G.

Thử nghiệm mù đôi đã tìm thấy gì

Để biết bột ngọt có thật sự gây triệu chứng hay không, cách đáng tin nhất là thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược: người tham gia lần lượt nhận đồ uống hoặc thức ăn có bột ngọt và loại không có, được làm cho giống hệt nhau, và cả người tham gia lẫn người ghi nhận đều không biết lần nào là lần nào. Nhiều thử nghiệm kiểu này được thực hiện từ thập niên 1970 đến 2000, kể cả trên những người tự nhận là nhạy cảm với bột ngọt.

Kết quả chung: khi bột ngọt được ăn cùng bữa ăn ở lượng thông thường, các thử nghiệm không tìm thấy khác biệt nhất quán so với giả dược. Khi cho uống lượng lớn, thường từ khoảng 3 gam trở lên lúc bụng đói, một số người có triệu chứng nhẹ như đau đầu, đỏ mặt, cảm giác căng cơ, nhưng các triệu chứng này không lặp lại ổn định khi thử lại trên cùng người.

Năm 1995, một báo cáo khoa học do FDA đặt hàng kết luận bột ngọt an toàn ở mức tiêu thụ thông thường, đồng thời ghi nhận một nhóm nhỏ người có thể có phản ứng ngắn, thoáng qua khi ăn từ 3 gam trở lên mà không kèm thức ăn. Để hình dung, một bữa ăn bình thường có nêm bột ngọt thường chứa ít hơn mức đó nhiều lần.

Các cơ quan kết luận gì, vào năm nào

Ba kết luận dưới đây thường được trích dẫn. Chú ý cách diễn đạt khác nhau nhưng không mâu thuẫn.

Cơ quanNămKết luận chính
JECFA (FAO và WHO)1987Đặt ADI "không xác định" cho axit glutamic và các muối glutamat, tức là ở mức dùng cần cho công nghệ thì không lo ngại
FDA (Hoa Kỳ)Từ thập niên 1950, nhắc lại sau báo cáo năm 1995Xếp bột ngọt vào nhóm thường được công nhận là an toàn; nhãn phải ghi rõ khi bột ngọt được thêm vào
EFSA (châu Âu)2017Đặt ADI nhóm 30 mg/kg thể trọng mỗi ngày tính theo axit glutamic, lưu ý lượng ăn ở một số nhóm dân số có thể vượt mức này

Kết luận của EFSA năm 2017 thường bị trích dẫn như "châu Âu hạ mức an toàn của bột ngọt". Thực tế đây là lần đầu EFSA đặt một con số cụ thể, dựa trên nghiên cứu động vật về hệ thần kinh với hệ số an toàn, và họ ghi nhận rằng một số tác dụng như đau đầu ở người chỉ được báo cáo ở lượng cao hơn ADI nhiều lần. Ví dụ tính nhẩm: với một người 60 kg, ADI này tương đương 1,8 gam axit glutamic mỗi ngày; cách EFSA cộng các nguồn khi so với con số này nên đọc trong ý kiến gốc nếu bạn cần chính xác.

Những điểm còn thật sự đáng bàn

Gạt bỏ huyền thoại không có nghĩa là bột ngọt không có gì để bàn. Các điểm sau có cơ sở hơn nhiều so với "hội chứng".

  • Natri. Bột ngọt chứa khoảng 12% natri theo khối lượng, ít hơn muối ăn (khoảng 39%). Nêm bột ngọt thay một phần muối có thể giảm tổng natri; nêm thêm bột ngọt trên nền đã đủ muối thì tổng natri vẫn tăng.
  • Thói quen nêm đậm. Ở nhiều gia đình và quán ăn, bột ngọt đi cùng nước dùng đậm, nước chấm mặn và món chiên. Vấn đề sức khoẻ thường nằm ở cả khẩu phần, không ở riêng một gia vị.
  • Lượng nêm của quán. Một số quán dùng tay nhiều, lượng có thể cao hơn ở nhà. Người cảm thấy khó chịu sau bữa ăn nhiều gia vị nên để ý toàn bộ món, kể cả lượng muối và dầu.
  • Người có triệu chứng thật. Nếu bạn nhiều lần có triệu chứng rõ sau khi ăn một nhóm món, nên ghi lại món, lượng, thời gian và đi khám. Đừng tự kết luận là dị ứng bột ngọt; nguyên nhân có thể là thành phần khác như tôm cua, đậu phộng hay histamin trong đồ lên men.
  • Trẻ nhỏ. Ở nhiều nơi, việc thêm chất điều vị như bột ngọt vào thực phẩm dành cho trẻ dưới một tuổi bị hạn chế. Với trẻ lớn hơn, khuyến nghị chung là tập ăn nhạt, hạn chế đồ ăn vặt nêm đậm; có thắc mắc cụ thể thì hỏi bác sĩ nhi.

Chuyện "bột ngọt hại não trẻ" bắt nguồn từ đâu

Bên cạnh lá thư năm 1968, nỗi sợ bột ngọt còn được củng cố bởi một nghiên cứu khác công bố năm 1969 trên tạp chí Science. Nhà nghiên cứu John Olney tiêm dưới da một lượng bột ngọt rất lớn cho chuột sơ sinh và quan sát thấy tổn thương ở một vùng của não. Kết quả này gây chú ý lớn, và các nhà sản xuất thức ăn cho trẻ nhỏ ở Hoa Kỳ khi đó đã tự nguyện ngừng thêm bột ngọt vào sản phẩm.

Điều ít được kể lại là thiết kế của nghiên cứu: tiêm thẳng vào cơ thể, liều tính trên cân nặng cao gấp nhiều lần lượng người ăn, trên con vật mới sinh có hàng rào máu não chưa hoàn chỉnh. Khi ăn qua đường miệng cùng thức ăn, glutamat phần lớn bị tế bào ruột sử dụng trước khi vào máu, nên nồng độ trong máu tăng rất ít. Các đánh giá sau này của JECFA và EFSA đều đã xem xét nhóm nghiên cứu này khi đặt kết luận.

Nghiên cứu năm 1969 vẫn có giá trị khoa học: nó cho thấy glutamat ở nồng độ rất cao có thể gây hại tế bào thần kinh, một hiểu biết quan trọng trong thần kinh học. Chỗ sai nằm ở bước nhảy từ con chuột được tiêm sang bát canh có nêm bột ngọt. Câu chuyện này là ví dụ điển hình của việc đọc mối nguy mà quên mất liều và đường tiếp xúc.

Nêm nếm hợp lý: nhìn bột ngọt như một gia vị

Cách nhìn cân bằng nhất có lẽ là đặt bột ngọt cạnh nước mắm, hạt nêm, nước tương: đều là gia vị mang glutamat và natri, đều có chỗ dùng hợp lý và mức dùng hợp lý. Người nấu có thể dùng một chút bột ngọt để giảm muối mà vẫn giữ vị đậm, hoặc tạo umami từ cà chua, nấm, xương hầm nếu muốn. Cả hai lựa chọn đều ổn về mặt khoa học.

Điều không nên là dùng nỗi sợ bột ngọt để bán sản phẩm. Những dòng chữ như "không bột ngọt" trên hạt nêm hay đồ ăn sẵn đôi khi đi kèm chiết xuất nấm men hay đạm thuỷ phân, vốn cũng giàu glutamat. Người đọc nhãn kỹ sẽ thấy vị đậm vẫn đến từ đâu đó.

Nếu bạn thích không dùng bột ngọt vì khẩu vị, đó là lựa chọn cá nhân hoàn toàn chính đáng. Chỉ cần lựa chọn đó không dựa trên một lá thư năm 1968 đã bị các thử nghiệm về sau làm rõ.

Câu hỏi thường gặp

Bột ngọt có gây ung thư không?

Các cơ quan đánh giá quốc tế chưa xếp bột ngọt vào nhóm có bằng chứng gây ung thư, và JECFA, FDA, EFSA đều coi nó an toàn ở mức dùng thông thường. Những bài viết nói bột ngọt gây ung thư thường không dẫn được nghiên cứu cụ thể nào trên người.

Đun bột ngọt ở nhiệt độ cao có sinh chất độc không?

Khi đun rất lâu ở nhiệt độ cao, một phần glutamat có thể chuyển sang dạng khác và mất vị, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy tạo ra chất độc ở điều kiện nấu nướng gia đình. Nêm bột ngọt lúc gần tắt bếp chủ yếu giúp giữ vị, không phải vì an toàn.

Người bị cao huyết áp có nên dùng bột ngọt không?

Bột ngọt chứa natri, dù ít hơn muối. Người cao huyết áp cần kiểm soát tổng lượng natri từ mọi nguồn gồm muối, nước mắm, nước tương, hạt nêm và bột ngọt. Mức cụ thể nên hỏi bác sĩ đang theo dõi bạn.

Mang thai ăn bột ngọt được không?

Các đánh giá chung không cấm bột ngọt với phụ nữ mang thai ở mức dùng trong bữa ăn bình thường. Nếu có tiền sản giật, phù hay cần ăn nhạt theo chỉ định, hãy làm theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa về tổng lượng gia vị mặn.

Hạt nêm có phải là bột ngọt không?

Hạt nêm thường là hỗn hợp muối, bột ngọt, đường, chất điều vị như I+G, chiết xuất thịt hoặc rau và hương liệu. Vì vậy dùng hạt nêm vẫn là dùng bột ngọt, thường kèm lượng muối đáng kể. Đọc danh sách thành phần sẽ thấy thứ tự.

Ăn xong thấy khát nước có phải do bột ngọt không?

Khát sau bữa ăn thường do tổng lượng natri trong bữa, đến từ muối, nước mắm, nước dùng và cả bột ngọt. Một bữa nêm đậm sẽ gây khát bất kể có bột ngọt hay không. Nếu khát kéo dài bất thường, nên đi khám.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138