Lycopene là sắc tố carotenoid tạo màu đỏ cho cà chua chín, dưa hấu ruột đỏ, ổi ruột đỏ, đu đủ ruột đỏ và đặc biệt là màng hạt gấc. Nó tan trong chất béo, không tan trong nước, và khác beta-carotene ở một điểm quan trọng: cơ thể không chuyển lycopene thành vitamin A.
Điều thú vị nhất về lycopene là nó đi ngược trực giác "ăn sống mới giữ chất": cà chua nấu chín cùng dầu, sốt cà chua, cà chua cô đặc cho lượng lycopene hấp thu được nhiều hơn cà chua sống. Bài này giải thích vì sao, liệt kê nguồn lycopene trong bữa ăn Việt, và nói thẳng bằng chứng về lycopene với sức khoẻ đang ở đâu.
Một lưu ý trước khi đọc tiếp: các nhận định về sức khoẻ dưới đây là thông tin tham khảo về thực phẩm, không phải lời khuyên điều trị. Người có bệnh nền, đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai hay cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn đáng kể hoặc dùng thực phẩm bổ sung chứa lycopene.
Lycopene thuộc nhóm nào và khác beta-carotene ra sao
Carotenoid là họ sắc tố vàng, cam, đỏ có trong thực vật và tảo. Trong họ này, một số chất như beta-carotene, alpha-carotene và beta-cryptoxanthin được gọi là tiền vitamin A, vì cơ thể cắt chúng ra để tạo vitamin A khi cần. Lycopene có cấu trúc mạch thẳng, không có vòng ở hai đầu như beta-carotene, nên không được chuyển thành vitamin A. Lutein và zeaxanthin, hai carotenoid tập trung ở mắt, cũng không phải tiền vitamin A.
Cấu trúc mạch dài với nhiều liên kết đôi liên hợp làm lycopene hấp thụ ánh sáng xanh lục, nên mắt ta thấy màu đỏ. Cũng chính cấu trúc ấy làm nó phản ứng được với các dạng oxy hoạt động trong ống nghiệm, nên lycopene hay được gọi là "chất chống oxy hoá". Cách gọi này đúng trong phòng thí nghiệm, nhưng không tự động có nghĩa là ăn lycopene sẽ ngăn được bệnh, như phần sau sẽ nói.
Trong vai trò phụ gia, lycopene được dùng làm phẩm màu đỏ với mã E160d. Trên nhãn nước sốt, đồ uống, bánh kẹo, bạn có thể thấy nó dưới tên "màu tự nhiên lycopene" hoặc mã số này.
Nguồn lycopene trong bữa ăn Việt
Bảng dưới xếp theo mức tương đối, dựa trên nhận định chung của các bảng thành phần thực phẩm. Hàm lượng thật thay đổi theo giống, độ chín và cách chế biến, nên không ghi số.
| Thực phẩm | Mức lycopene tương đối | Ghi chú khi dùng |
|---|---|---|
| Màng hạt gấc | Rất cao | Có cả beta-carotene; thường ăn trong xôi gấc, có mỡ hoặc dầu nên hấp thu tốt |
| Cà chua cô đặc, tương cà, sốt cà chua | Cao | Đã nấu và cô đặc; tương cà thường nhiều đường và muối |
| Cà chua chín đỏ nấu canh, xào, sốt | Trung bình tới cao | Nấu với dầu giúp hấp thu |
| Dưa hấu ruột đỏ | Trung bình | Ăn sống vẫn có lycopene, nhưng không kèm chất béo |
| Ổi ruột đỏ, đu đủ ruột đỏ, bưởi ruột hồng | Trung bình | Màu càng đỏ thường càng nhiều |
| Cà chua xanh, cà chua vàng | Thấp | Lycopene tăng mạnh khi quả chín đỏ |
Thanh long ruột đỏ và củ dền đỏ không nằm trong bảng vì màu của chúng đến từ nhóm sắc tố khác (betalain), không phải lycopene. Đây là một nhầm lẫn khá phổ biến khi người ta thấy "màu đỏ" là nghĩ tới lycopene.
Cũng nên biết rằng độ chín quyết định nhiều hơn giống: cà chua hái xanh rồi ủ cho đỏ vỏ thường có ít lycopene hơn quả chín đỏ trên cây, vì sắc tố được tổng hợp mạnh nhất ở giai đoạn chín cuối. Cà chua bán quanh năm ở chợ, ruột còn hồng nhạt, là dấu hiệu quả được hái sớm.
Vì sao nấu chín với dầu cho nhiều lycopene hấp thu hơn
Trong quả cà chua sống, lycopene nằm trong các cấu trúc tinh thể bên trong tế bào, được vách tế bào bao lại. Răng và dạ dày không phá được hết những vách này, nên một phần lycopene đi qua ruột mà không được giải phóng. Khi đun nóng, vách tế bào mềm và vỡ ra, lycopene thoát ra dễ hơn. Xay nhuyễn, nghiền, cô đặc cũng có tác dụng tương tự.
Bước thứ hai là hoà tan. Vì lycopene tan trong chất béo, nó cần dầu mỡ trong bữa ăn để được đóng gói vào các hạt mixen nhỏ cùng mật, rồi mới qua được thành ruột. Cà chua xào dầu, sốt cà chua có dầu ô liu, canh cà chua có chút mỡ hành đều thuận lợi hơn ly nước ép cà chua uống không.
Bước thứ ba ít người biết: nhiệt làm một phần lycopene chuyển từ dạng "all-trans" (mạch thẳng, dạng chủ yếu trong quả tươi) sang các dạng "cis" (mạch gấp khúc). Dạng cis được cho là dễ hấp thu hơn, và trong máu người, tỉ lệ dạng cis thường cao hơn trong thực phẩm. Vì vậy nấu chín không phá hỏng lycopene như nhiều người lo; ngược lại, với lycopene, nấu đúng cách là có lợi. Điều này không áp dụng cho vitamin C trong cà chua, vốn giảm khi đun lâu, nên ăn cả cà chua sống lẫn chín là cách cân bằng.
Cách nấu cà chua để tận dụng lycopene
Không cần công thức đặc biệt; vài thói quen nhỏ trong bếp Việt đã đủ.
- Chọn cà chua chín đỏ đều, ruột đỏ; quả còn xanh hoặc chín ép có ít lycopene hơn.
- Phi thơm hành tỏi với một ít dầu trước khi cho cà chua vào, đảo cho cà chua mềm nhừ.
- Giữ lại phần vỏ nếu không ngại; vỏ cà chua cũng chứa lycopene. Muốn món mịn có thể xay sau khi nấu.
- Với sốt cà chua tự làm, đun liu riu cho cô lại; lượng nước giảm, lycopene trên mỗi thìa tăng.
- Ăn kèm món có chất béo như trứng, đậu phụ chiên, thịt, cá để bữa ăn có đủ dầu mỡ.
- Hạn chế dựa vào tương cà đóng chai làm nguồn chính, vì đi kèm khá nhiều đường và muối.
Với gấc, phần màng đỏ quanh hạt mới là nơi tập trung lycopene. Xôi gấc trộn chút dầu hoặc mỡ là cách truyền thống vừa giữ màu vừa giúp hấp thu.
Lycopene và sức khoẻ: bằng chứng đến đâu
Lycopene được nghiên cứu nhiều nhất trong mối liên hệ với tuyến tiền liệt và tim mạch. Bảng dưới phân biệt loại bằng chứng, vì đó là chỗ thông tin hay bị thổi phồng.
| Chủ đề | Loại bằng chứng | Cách hiểu thận trọng |
|---|---|---|
| Ung thư tuyến tiền liệt | Chủ yếu nghiên cứu quan sát, kết quả không đồng nhất | Người ăn nhiều sản phẩm cà chua có xu hướng nguy cơ thấp hơn ở một số nghiên cứu; chưa chứng minh nhân quả |
| Tim mạch, huyết áp, mỡ máu | Quan sát và thử nghiệm nhỏ | Có tín hiệu, chưa đủ để khuyến nghị viên lycopene |
| Bảo vệ da khỏi nắng | Một số thử nghiệm nhỏ với sản phẩm cà chua | Không thay được kem chống nắng và che chắn |
| Viên lycopene đơn lẻ | Ít thử nghiệm chất lượng | Lợi ích thấy ở thực phẩm chưa chắc lặp lại khi tách riêng một chất |
Năm 2005, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) xem xét đơn xin công bố sức khoẻ về cà chua, lycopene và ung thư. Cơ quan này chỉ chấp nhận một câu công bố có điều kiện, lời lẽ rất dè dặt, cho cà chua và sản phẩm cà chua với vài loại ung thư, và không thấy bằng chứng đáng tin cho lycopene đơn lẻ. Kết luận ấy đã gần hai mươi năm nhưng vẫn là cách đọc đúng tinh thần: ăn cà chua là thói quen tốt, viên lycopene chưa có cơ sở vững.
Lycopene trên nhãn: phẩm màu, viên bổ sung và "chiết xuất cà chua"
Bạn gặp chữ lycopene trên nhãn ở ba dạng chính. Dạng thứ nhất là phẩm màu E160d trong đồ uống, kẹo, nước sốt, xúc xích; ở đây lycopene chỉ để tạo màu đỏ cam, lượng nhỏ, không mang ý nghĩa dinh dưỡng. Lycopene làm màu có thể chiết từ cà chua, sản xuất bằng nấm men lên men, hoặc tổng hợp hoá học; các dạng này đều phải đạt tiêu chuẩn độ tinh khiết trước khi được phép dùng.
Dạng thứ hai là thực phẩm bổ sung ghi lượng lycopene theo miligam mỗi viên, thường ở dạng viên nang mềm chứa dầu, vì lycopene cần chất béo để hấp thu. Nhãn tử tế sẽ ghi rõ lượng lycopene, nguồn (chiết xuất cà chua hay tổng hợp) và chất mang. Nhãn chỉ ghi "chiết xuất cà chua 500 mg" mà không nói bao nhiêu phần trăm lycopene thì không cho bạn biết lượng hoạt chất thật.
Dạng thứ ba là thực phẩm thường quảng cáo "giàu lycopene" như tương cà, nước ép cà chua, sốt pasta. Với nhóm này, bạn nên đọc thêm dòng đường và natri trên bảng dinh dưỡng, vì một thìa tương cà có thể mang theo khá nhiều đường và muối so với lượng lycopene nó cung cấp. Muốn có lycopene từ cà chua mà ít đường muối, tự nấu sốt ở nhà vẫn là cách kiểm soát được nhiều nhất.
Lưu ý an toàn và vài hiểu lầm
Ăn nhiều gấc, cà chua có vàng da không? Ăn rất nhiều thực phẩm giàu carotenoid trong thời gian dài có thể làm da lòng bàn tay, bàn chân ngả vàng cam. Hiện tượng này lành tính, tự hết khi giảm ăn. Nhưng vàng da kèm vàng lòng trắng mắt là chuyện khác, cần đi khám vì có thể là bệnh gan mật.
Viên lycopene có an toàn không? Ở lượng tương đương thực phẩm, lycopene được xem là an toàn. Với viên liều cao, dữ liệu dài hạn ít hơn. Người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, cho con bú nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.
Cà chua làm nặng trào ngược, sỏi thận? Cà chua có tính axit, một số người bị trào ngược dạ dày thực quản thấy khó chịu khi ăn nhiều sốt cà chua. Chuyện cà chua gây sỏi thận thường bị nói quá; người đã có sỏi nên theo hướng dẫn ăn uống riêng của bác sĩ.
"Cà chua sống mới bổ." Đúng với vitamin C, sai với lycopene. Không có cách ăn duy nhất đúng; dùng cả hai dạng trong tuần là hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Lycopene có phải là vitamin A không?
Không. Lycopene là carotenoid nhưng không phải tiền vitamin A, cơ thể không chuyển nó thành vitamin A. Beta-carotene trong cà rốt, khoai lang cam, gấc mới là nguồn tiền vitamin A. Vì vậy ăn nhiều lycopene không gây thừa vitamin A, nhưng cũng không bù được thiếu vitamin A.
Nước ép cà chua có nhiều lycopene không?
Nước ép đã xay nên vách tế bào bị phá bớt, lycopene dễ giải phóng hơn cà chua nguyên quả. Tuy vậy nếu uống không kèm chất béo, lượng hấp thu vẫn thấp hơn món cà chua nấu với dầu. Nước ép đóng hộp thường có muối, nên đọc nhãn natri.
Dưa hấu và cà chua cái nào nhiều lycopene hơn?
Tuỳ giống và độ chín, dưa hấu ruột đỏ và cà chua tươi có thể ở mức tương đương nhau. Sản phẩm cà chua đã cô đặc như sốt hay cà chua cô đặc thì cao hơn hẳn trên cùng khối lượng. Màng hạt gấc được biết đến là một trong những nguồn giàu lycopene nhất.
Đun cà chua lâu có làm mất lycopene không?
Đun ở mức nấu ăn bình thường giúp lycopene giải phóng và hấp thu tốt hơn. Nhiệt quá cao kéo dài, cháy khét thì phân huỷ một phần. Vitamin C trong cà chua giảm khi đun, nên kết hợp cả món nấu và ăn sống trong tuần.
Đàn ông nên uống viên lycopene để phòng bệnh tuyến tiền liệt không?
Bằng chứng hiện có chủ yếu đến từ nghiên cứu quan sát về người ăn nhiều sản phẩm cà chua, không phải từ thử nghiệm viên lycopene. Chưa có cơ sở vững để khuyến nghị viên lycopene nhằm phòng bệnh. Các vấn đề tiểu tiện ở nam giới cần được bác sĩ khám.
Trẻ em ăn xôi gấc có tốt không?
Xôi gấc là món truyền thống, cung cấp carotenoid gồm cả beta-carotene và lycopene, phù hợp với trẻ khi ăn lượng vừa phải. Vì là xôi nếp nên khá no và nặng bụng với trẻ nhỏ. Không cần dùng thêm viên lycopene cho trẻ.