Natri hypoclorit, tên tiếng Anh sodium hypochlorite, công thức NaOCl, là hoạt chất chính của nước javel và của phần lớn các loại "nước tẩy trắng", "nước tẩy đa năng gốc clo" bán trong siêu thị. Nó làm hai việc: oxy hoá các phân tử màu để vết ố mất màu, và phá huỷ vi khuẩn, nấm, nhiều loại virus trên bề mặt đã được làm sạch. Nó không phải chất tẩy dầu mỡ hay chất làm sạch bụi bẩn, và đây là hiểu lầm khiến nhiều người dùng sai.
Bài này giải thích những gì người dùng cần biết khi cầm một chai có chữ hypoclorit trên nhãn: các tên gọi khác, "clo hoạt tính" nghĩa là gì, vì sao chai để lâu yếu đi, vật liệu nào không chịu được, và cặp chất tuyệt đối không được trộn. Phần pha loãng cụ thể cho từng việc nên theo đúng hướng dẫn của chính sản phẩm, vì mỗi loại có nồng độ khác nhau.
Các tên gọi của natri hypoclorit trên nhãn
Cùng một chất nhưng nhãn hàng trong nước và hàng nhập có thể ghi rất khác nhau. Bảng dưới gom những cách ghi hay gặp để bạn nhận ra khi đọc phần thành phần hoặc phần cảnh báo.
| Cách ghi trên nhãn | Nghĩa | Ghi chú khi đọc |
|---|---|---|
| Natri hypoclorit, sodium hypochlorite, NaOCl | Tên hoá học của hoạt chất | Thường kèm con số phần trăm hoặc gam trên lít |
| Nước javel, nước Javel, eau de Javel | Tên thông dụng của dung dịch natri hypoclorit pha trong nước | Tên gọi lịch sử, không cho biết nồng độ |
| Clo hoạt tính, available chlorine, active chlorine | Cách quy đổi sức oxy hoá ra lượng clo tương đương | Con số này không phải lượng khí clo có trong chai |
| Hypochlorite, chlorine bleach | Gọi chung chất tẩy gốc clo | Phân biệt với "oxygen bleach" là chất tẩy gốc oxy |
| Natri hydroxit, sodium hydroxide (lượng nhỏ) | Chất giữ ổn định, giữ dung dịch ở môi trường kiềm | Giải thích vì sao javel làm trơn và rát tay |
Cần phân biệt natri hypoclorit với canxi hypoclorit, loại bột hoặc viên dùng xử lý nước hồ bơi, giếng, bể chứa. Canxi hypoclorit đậm đặc hơn nhiều, dễ gây cháy khi lẫn với chất hữu cơ, không phải đồ tẩy rửa gia đình hằng ngày. Cũng cần phân biệt với các sản phẩm ghi acid hypocloro (hypochlorous acid, HOCl): đó là dạng khác của clo hoạt tính, pha ở độ pH gần trung tính, dùng cho mục đích riêng và không thay thế cho nhau một cách tuỳ tiện.
Natri hypoclorit tẩy trắng và diệt khuẩn bằng cơ chế nào
Khi hoà trong nước, natri hypoclorit tồn tại cân bằng giữa ion hypoclorit và acid hypocloro. Cả hai đều là chất oxy hoá mạnh, tức là chúng giật điện tử từ các phân tử khác. Với vết ố trên vải, đích tấn công là phần cấu trúc tạo màu của phân tử: phá vỡ phần đó thì phân tử vẫn còn trên sợi vải nhưng không còn màu, nên mắt thấy vết bẩn biến mất. Đây là lý do javel làm áo trắng sáng lên nhưng cũng làm áo màu bạc đi, vì thuốc nhuộm trên vải cũng là phân tử màu.
Với vi sinh vật, chất oxy hoá phá màng tế bào, làm biến tính protein và enzyme. Acid hypocloro không mang điện nên lọt qua màng vi khuẩn dễ hơn và được coi là dạng diệt khuẩn mạnh hơn. Ở độ pH cao như trong chai javel, phần lớn ở dạng ion hypoclorit, ổn định hơn nhưng tác dụng chậm hơn. Sự đánh đổi giữa ổn định khi bảo quản và sức diệt khi dùng giải thích vì sao các nhà sản xuất giữ chai ở môi trường kiềm.
Điểm then chốt ít người để ý: natri hypoclorit phản ứng với mọi chất hữu cơ nó gặp, không chỉ vi khuẩn. Một mặt bàn còn dính dầu mỡ, vụn thức ăn, máu hay đất sẽ "ăn" hết phần clo hoạt tính trước khi nó kịp chạm tới vi khuẩn. Vì vậy các hướng dẫn vệ sinh của cơ quan y tế luôn tách hai bước: làm sạch bằng nước và chất tẩy rửa thông thường trước, rồi mới khử khuẩn bằng javel. Đổ javel lên chỗ bẩn rồi lau một lần là làm cả hai việc đều dở.
Clo hoạt tính, nồng độ và vì sao chai javel yếu dần
Clo hoạt tính là con số quy đổi. Nhà sản xuất thường ghi nồng độ dưới dạng phần trăm natri hypoclorit hoặc phần trăm, gam trên lít clo hoạt tính. Hai cách ghi cho hai con số khác nhau với cùng một chai, nên khi so sánh hai sản phẩm phải chắc là đang so cùng một kiểu ghi. Nước javel gia dụng thường ở mức vài phần trăm; con số chính xác của chai nhà bạn nằm trên nhãn của chính nó.
Nồng độ giảm theo thời gian. Natri hypoclorit tự phân huỷ thành muối ăn và oxy, nhanh hơn khi gặp nhiệt, ánh nắng, kim loại và khi dung dịch đậm. Một chai để cạnh bếp hay ngoài ban công nắng gắt sẽ yếu đi nhanh hơn rõ rệt so với chai cất trong tủ tối, mát. Vì thế nhiều nhà sản xuất in hạn dùng ngắn hơn hẳn so với nước rửa chén.
Dung dịch đã pha loãng không để dành. Javel đã pha với nước mất tác dụng nhanh hơn dung dịch gốc. Các hướng dẫn khử khuẩn thường khuyên pha vừa đủ dùng trong ngày và đổ bỏ phần thừa, không đổ vào chai nước uống cũ để dành, vì vừa yếu đi vừa dễ bị người khác uống nhầm.
Mùi clo nồng không có nghĩa là mạnh. Mùi hắc đặc trưng thật ra phần lớn đến từ các hợp chất tạo thành khi clo gặp chất hữu cơ, chứ không phải thước đo nồng độ. Một căn phòng nồng mùi "clo" sau khi lau là dấu hiệu dùng quá tay hoặc thông gió kém, không phải dấu hiệu sạch hơn.
Natri hypoclorit làm được và không làm được gì
Nhiều tình huống người ta mặc định lấy javel ra dùng trong khi một chất khác hợp hơn. Bảng dưới tổng hợp theo cơ chế đã nêu ở trên.
| Việc | Hợp với natri hypoclorit? | Lý do |
|---|---|---|
| Tẩy ố vàng trên vải cotton trắng | Hợp, nếu nhãn quần áo cho phép tẩy clo | Oxy hoá phân tử màu trên sợi bền |
| Khử khuẩn thớt nhựa, bồn rửa đã rửa sạch | Hợp, theo đúng hướng dẫn pha và tráng lại bằng nước | Bề mặt sạch, không còn chất hữu cơ ăn mất clo |
| Tẩy vệt mốc đen trên ron gạch | Làm mất màu vệt mốc, nhưng mốc bám sâu có thể mọc lại | Tẩy màu nhanh hơn diệt hết sợi nấm trong vật liệu xốp |
| Tẩy dầu mỡ bếp, cặn xà phòng | Không hợp | Không có khả năng hoà tan dầu; cần chất hoạt động bề mặt hoặc kiềm |
| Tẩy cặn vôi ở vòi sen, ấm đun | Không hợp | Cặn vôi cần acid, mà acid tuyệt đối không được gặp javel |
| Giặt đồ len, lụa, đồ có sợi co giãn | Không hợp | Phá huỷ sợi protein và sợi co giãn, gây vàng, giòn |
| Ngâm đồ inox, nhôm, dao kéo | Không hợp | Ăn mòn kim loại, để lại vết rỗ khi ngâm lâu |
Nhãn chăm sóc quần áo có ký hiệu hình tam giác: tam giác trống là được tẩy, tam giác có hai vạch chéo là chỉ được dùng chất tẩy không chứa clo, tam giác gạch chéo là không được tẩy. Đọc ký hiệu này trước khi cho javel vào máy giặt sẽ cứu được nhiều chiếc áo.
Những chất tuyệt đối không được trộn với nước javel
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Natri hypoclorit là một trong số ít hoá chất trong nhà có thể tạo khí độc chỉ trong vài giây khi gặp nhầm chất. Các cặp dưới đây được cơ quan y tế nhiều nước cảnh báo; danh sách không đầy đủ, nên quy tắc an toàn nhất là không bao giờ trộn javel với bất kỳ sản phẩm nào khác.
- Acid, kể cả acid yếu: nước tẩy bồn cầu gốc acid, chất tẩy cặn vôi, giấm, nước chanh, acid citric. Môi trường acid làm giải phóng khí clo, gây bỏng đường hô hấp. Nguy hiểm nhất là đổ javel xuống bồn cầu vừa dùng chất tẩy acid mà chưa xả nước kỹ.
- Amoniac và sản phẩm chứa amoniac: một số nước lau kính, chất tẩy đa năng. Phản ứng tạo cloramin, khí gây ho, khó thở, tức ngực. Nước tiểu cũng chứa hợp chất nitơ, vì vậy javel đổ vào bô, bồn tiểu chưa xả nước cũng có thể tạo mùi hắc gây kích ứng.
- Cồn: cồn sát khuẩn, nước rửa kính có cồn. Hỗn hợp có thể tạo cloroform và các hợp chất clo hữu cơ khác.
- Oxy già và chất tẩy gốc oxy: phản ứng giải phóng oxy mạnh, sủi bọt, có thể bắn ra ngoài và làm mất tác dụng của cả hai.
- Các chất tẩy rửa không rõ thành phần: nhiều nước tẩy đa năng, viên tẩy bồn cầu không ghi đủ thành phần. Không biết rõ thì coi như không được trộn.
Khi cần dùng hai loại chất tẩy cho cùng một chỗ, dùng loại thứ nhất, xả nước thật kỹ, mở cửa thông gió, đợi bề mặt khô rồi mới dùng loại thứ hai. Nếu lỡ trộn và ngửi thấy mùi hắc, rời khỏi phòng ngay, mở cửa từ bên ngoài nếu được, không cố quay lại đổ bỏ hỗn hợp.
Ai cần cẩn thận và xử trí khi bị phơi nhiễm
Natri hypoclorit gây kích ứng da, mắt và đường hô hấp; dung dịch đậm có thể gây bỏng. Người bị hen, viêm phổi mạn tính, trẻ nhỏ và người lớn tuổi dễ bị ảnh hưởng hơn khi hít hơi trong phòng kín như nhà tắm không cửa sổ. Đeo găng cao su, mở cửa, bật quạt hút và không dùng dạng xịt phun sương trong không gian nhỏ là những thói quen đơn giản giảm phần lớn rủi ro. Phụ nữ mang thai và người có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ nếu phải dùng thường xuyên.
Bắn vào mắt: rửa ngay dưới vòi nước sạch chảy nhẹ liên tục nhiều phút, tháo kính áp tròng nếu tháo được, rồi đến cơ sở y tế. Dính da: rửa nhiều nước, cởi bỏ quần áo dính hoá chất. Hít phải khí sau khi trộn nhầm: ra chỗ thoáng khí ngay. Nếu ho dai dẳng, khó thở, tức ngực, gọi cấp cứu 115.
Nuốt phải, nhất là trẻ em uống nhầm từ chai nước cũ: không cố gây nôn, không tự cho uống thứ gì để "trung hoà", gọi cấp cứu 115 hoặc liên hệ trung tâm chống độc, mang theo chai sản phẩm để nhân viên y tế đọc nhãn. Cách phòng hiệu quả nhất vẫn là giữ javel trong chai gốc có nắp an toàn, cất cao, xa tầm tay trẻ, không bao giờ chiết sang chai nước ngọt hay chai nước suối.
Câu hỏi thường gặp
Nước javel và nước tẩy bồn cầu có phải cùng một loại không?
Không nhất thiết. Có loại nước tẩy bồn cầu gốc clo chứa natri hypoclorit, có loại gốc acid chứa acid clohydric hoặc acid khác. Hai loại trông giống nhau nhưng tuyệt đối không được dùng chung hay nối tiếp nhau mà không xả nước kỹ. Đọc phần thành phần trên nhãn để biết mình đang cầm loại nào.
Dùng javel rồi có cần tráng lại bằng nước không?
Với bề mặt tiếp xúc thực phẩm như thớt, bồn rửa, khay đựng, nên tráng lại bằng nước sạch sau khi để javel tiếp xúc đủ thời gian ghi trên nhãn. Với sàn nhà, bồn cầu, nhiều hướng dẫn cho phép để khô tự nhiên, nhưng nhà có trẻ bò hoặc thú cưng thì tráng lại vẫn an toàn hơn.
Vì sao áo trắng tẩy javel nhiều lần lại bị ngả vàng?
Một số loại sợi tổng hợp và sợi co giãn bị natri hypoclorit làm biến đổi, sinh ra màu vàng. Lớp chất làm trắng quang học trên vải cũng bị phá huỷ. Dùng quá đậm, ngâm quá lâu hoặc không xả sạch làm hiện tượng này nặng hơn. Với vải không chịu được clo, chất tẩy gốc oxy là lựa chọn thay thế.
Có nên pha javel vào nước để rửa rau quả không?
Không nên tự làm. Rửa rau quả bằng nước sạch dưới vòi chảy và chà nhẹ là cách được các cơ quan an toàn thực phẩm khuyến nghị cho gia đình. Việc dùng dung dịch clo cho thực phẩm thuộc quy trình công nghiệp có kiểm soát nồng độ và thời gian, không phù hợp để ước lượng tại nhà.
Chai javel hết hạn còn dùng được không?
Dung dịch quá hạn thường đã giảm nồng độ đáng kể, tẩy trắng kém và khử khuẩn không còn tin cậy. Nó vẫn có tính kiềm và kích ứng nên không vô hại. Không nên tăng liều để bù, vì không biết nồng độ thật. Thay chai mới và bỏ chai cũ theo hướng dẫn của địa phương.
Ngửi thấy mùi clo khi lau nhà có hại không?
Một chút mùi khi mới lau là bình thường. Mùi nồng gây cay mắt, ho cho thấy nồng độ trong không khí đang cao do dùng quá tay hoặc phòng kín. Mở cửa, ra ngoài một lúc và lần sau pha loãng đúng hướng dẫn. Nếu khó thở kéo dài, cần đến cơ sở y tế.