HoatTinh.comHoạt Tính
Chất nền, chất bảo quản và hương liệu mỹ phẩm

Sodium lauryl sulfate và sodium laureth sulfate: hai chất tạo bọt khác nhau ở đâu

SLS và SLES đều là chất tạo bọt gốc sulfate nhưng khác nhau về độ dịu. Cơ chế làm sạch, vì sao SLS gây khô, chuyện 1,4-dioxane và tin đồn gây ung thư.

Close view of hands of a Vietnamese man lathering thick foam between his palms over a white ceramic sink in a Hue guesthouse, steam in the air, warm tones

Sodium lauryl sulfate (SLS) và sodium laureth sulfate (SLES) đều là chất hoạt động bề mặt anion, tạo bọt mạnh và kéo dầu bám trên da, tóc ra khỏi bề mặt. Khác biệt nằm ở một đoạn ngắn trong phân tử: SLES có thêm vài mắt xích ethylene oxide, khiến nó to hơn, ít thấm vào lớp sừng hơn và vì thế dịu hơn đáng kể so với SLS ở cùng nồng độ.

Hai cái tên này hay bị gộp làm một trong các lời khuyên "tránh sulfate", nhưng hiểu đúng thì bạn sẽ biết khi nào chúng đáng lo, khi nào không. Bài này giải thích cách chúng làm sạch, vì sao SLS làm da căng khô, chuyện tạp chất 1,4-dioxane gắn với SLES, và những tin đồn không có cơ sở.

Chất hoạt động bề mặt anion làm sạch bằng cách nào

Mỗi phân tử SLS có hai đầu: một đuôi dài 12 carbon ưa dầu và một đầu sulfate mang điện tích âm ưa nước. Khi bạn thoa dầu gội lên tóc ướt, các đuôi ưa dầu bám vào bã nhờn, bụi, kem chống nắng; đầu ưa nước quay ra ngoài. Khi đủ nhiều phân tử bao quanh một giọt dầu, chúng tạo thành những hạt nhỏ gọi là mixen, nhốt dầu bên trong và để nước cuốn đi. Đây là nguyên lý chung của mọi chất hoạt động bề mặt, từ xà phòng đến nước rửa chén.

Nhóm anion, tức mang điện âm, làm sạch mạnh nhất và tạo bọt nhiều nhất, nên được dùng làm chất chính trong dầu gội, sữa tắm, kem đánh răng. Bọt bản thân không làm sạch, nhưng người dùng gắn bọt với cảm giác sạch, nên nhà sản xuất hiếm khi bỏ được hẳn nhóm này.

SLES được tạo ra bằng cách gắn thêm ethylene oxide vào gốc rượu lauryl trước khi sulfate hoá. Trên nhãn bạn có thể thấy sodium laureth sulfate, hoặc ít gặp hơn là tên kèm số như sodium laureth-2 sulfate, con số chỉ số mắt xích trung bình. Họ hàng của chúng còn có ammonium lauryl sulfate và ammonium laureth sulfate, thay natri bằng amoni, tính chất tương tự.

So sánh SLS và SLES theo những điểm người dùng quan tâm

Bảng dưới đặt hai chất cạnh nhau. Các nhận định về độ kích ứng là so sánh tương đối ở cùng nồng độ, theo tài liệu da liễu và bào chế phổ biến.

Tiêu chíSodium lauryl sulfate (SLS)Sodium laureth sulfate (SLES)
Cấu tạoĐuôi lauryl gắn trực tiếp nhóm sulfateCó thêm vài mắt xích ethylene oxide ở giữa
Độ tạo bọtRất mạnh, bọt toMạnh, bọt mịn hơn
Độ kích ứngCao, được dùng làm chất gây kích ứng mẫu trong thử nghiệm daThấp hơn rõ rệt
Nơi hay gặpKem đánh răng, một số sữa rửa mặt và dầu gội giá rẻPhần lớn dầu gội, sữa tắm, nước rửa tay
Tạp chất đáng chú ýKhông có vấn đề 1,4-dioxaneCó thể lẫn vết 1,4-dioxane từ quá trình ethoxyl hoá
Cách giảm kích ứng trong công thứcGhép với chất lưỡng tính, polymeGhép với cocamidopropyl betaine, glucoside

Điểm thú vị ở dòng thứ ba: trong nghiên cứu da liễu, SLS được dùng làm chất chuẩn để cố ý gây kích ứng nhẹ trên da người tình nguyện, rồi đo xem kem dưỡng có giúp phục hồi nhanh hơn không. Điều đó cho thấy khả năng gây kích ứng của SLS là có thật và có thể đo được, nhưng cũng cho thấy kích ứng phụ thuộc nồng độ và thời gian tiếp xúc, không phải chạm vào là tổn thương.

Vì sao rửa xong thấy da căng khô

Lớp sừng ngoài cùng của da giống bức tường gạch, với tế bào sừng là gạch và lipid gian bào như ceramide, cholesterol, acid béo là vữa. SLS có phân tử nhỏ, mang điện, có thể chen vào lớp vữa đó, kéo bớt lipid và gắn vào protein của tế bào sừng. Hệ quả là nước trong da thoát ra nhanh hơn, da có cảm giác căng, ráp, đôi khi đỏ và châm chích.

Mức độ phụ thuộc vào ba yếu tố: nồng độ, thời gian để trên da và tình trạng da sẵn có. Một lần gội đầu với SLS trong dầu gội, xả sạch sau một phút, khác xa với việc đắp một miếng gạc thấm SLS suốt một ngày như trong thử nghiệm. Người có da khô, viêm da cơ địa hay chàm bàn tay thì ngưỡng chịu đựng thấp hơn nhiều, và việc rửa tay nhiều lần mỗi ngày bằng sản phẩm tạo bọt mạnh có thể làm tình trạng nặng thêm.

Nhà bào chế giảm vấn đề này bằng cách ghép SLS hoặc SLES với chất lưỡng tính như cocamidopropyl betaine, chất không ion như glucoside, và thêm polyme hay chất làm mềm. Hỗn hợp tạo mixen to hơn, ít "đơn phân tử" tự do có thể chui vào da hơn. Vì thế, một sản phẩm có SLES đứng đầu danh sách vẫn có thể khá dịu nếu công thức tốt, và một sản phẩm "không sulfate" vẫn có thể gây khô nếu dùng chất làm sạch mạnh khác.

Tin đồn và sự thật quanh SLS, SLES

"SLS gây ung thư". Không có cơ quan đánh giá lớn nào xếp SLS là chất gây ung thư. Tin đồn này lan truyền qua thư điện tử từ cuối thập niên 1990 và đã được nhiều tổ chức y tế bác bỏ. Điều có thật là SLS gây kích ứng da, mắt ở nồng độ đủ cao.

"SLES chứa 1,4-dioxane gây ung thư". Có một phần sự thật. 1,4-Dioxane có thể hình thành như tạp chất trong quá trình gắn ethylene oxide, và nó được xếp là chất có thể gây ung thư ở người theo phân loại của IARC. Nhà sản xuất có quy trình hút chân không để loại bỏ phần lớn tạp chất này, và một số nơi đặt giới hạn hàm lượng tạp chất trong sản phẩm. Vấn đề là kiểm soát chất lượng nguyên liệu, không phải bản thân SLES.

"Sulfate làm rụng tóc". Không có bằng chứng sulfate trong dầu gội gây rụng tóc. Chúng có thể làm tóc khô xơ, rối hơn, nhất là tóc đã tẩy hoặc uốn, và có thể làm phai màu nhuộm nhanh hơn. Rụng tóc nhiều cần được bác sĩ da liễu đánh giá nguyên nhân.

"SLS trong kem đánh răng gây nhiệt miệng". Một số thử nghiệm nhỏ cho thấy người hay bị loét miệng tái phát có ít đợt loét hơn khi dùng kem đánh răng không SLS, nhưng kết quả không đồng nhất giữa các nghiên cứu. Nếu bạn hay bị nhiệt miệng, thử đổi sang loại không SLS là cách đơn giản, rủi ro thấp; loét kéo dài trên hai tuần cần đi khám.

"Sulfate là hoá chất công nghiệp dùng rửa xe". Đúng là chất hoạt động bề mặt anion có mặt trong nhiều chất tẩy công nghiệp, nhưng độ tinh khiết, nồng độ và công thức khác hẳn. Cùng một chất có thể an toàn hay gây hại tuỳ cách dùng, giống như muối ăn và muối dùng làm tan băng.

Nồng độ và cách các cơ quan đánh giá nhìn nhận

Khác với chất bảo quản hay màng lọc chống nắng, SLS và SLES không có mức trần nồng độ chung trong danh mục của ASEAN hay EU. Chúng được quản lý như mọi thành phần mỹ phẩm khác: nhà sản xuất chịu trách nhiệm chứng minh sản phẩm an toàn trong điều kiện dùng bình thường, và hồ sơ phải sẵn sàng khi cơ quan quản lý kiểm tra. Ở Việt Nam, sản phẩm phải được công bố trước khi lưu hành theo khung quản lý mỹ phẩm ASEAN.

Hội đồng đánh giá thành phần mỹ phẩm của Mỹ (CIR) trong đánh giá đầu tiên về SLS, công bố năm 1983, kết luận chất này an toàn trong sản phẩm dùng ngắn, gián đoạn rồi rửa sạch, còn với sản phẩm lưu lại trên da thì nồng độ không nên vượt 1%. Kết luận đó phản ánh đúng bản chất: SLS là chất làm sạch tốt, nhưng không phù hợp để nằm lâu trên da.

Trong thực tế, một chai dầu gội hoặc sữa tắm thường chứa tổng chất hoạt động bề mặt khoảng 10 đến 20%, trong đó SLES hay SLS chiếm phần lớn, còn kem đánh răng thường chứa SLS khoảng 1 đến 2%. Đây là con số tham khảo theo tài liệu bào chế phổ biến; nhãn không ghi nồng độ, bạn chỉ suy ra được vị trí tương đối. Điều quan trọng hơn con số là thời gian chất nằm trên da: bọt dầu gội xả sau một hai phút gần như không thể gây tổn thương như khi một chất tẩy rửa được để khô trên tay suốt buổi.

Ai nên chọn sản phẩm ít hoặc không sulfate

Không phải ai cũng cần tránh SLS hay SLES. Nhóm dưới đây là những người thường được lợi rõ nhất khi đổi sang chất làm sạch dịu hơn.

  • Người có da khô, viêm da cơ địa, chàm bàn tay hoặc đang trong đợt da nhạy cảm sau dùng thuốc bôi theo chỉ định bác sĩ.
  • Người có tóc đã tẩy, nhuộm, uốn, duỗi nhiều lần, sợi tóc xốp dễ mất dầu và dễ phai màu.
  • Người hay bị loét miệng tái phát, có thể thử kem đánh răng không SLS trong vài tháng để tự quan sát.
  • Trẻ nhỏ, vì da mỏng và mắt dễ bị cay khi bọt chảy xuống; sản phẩm dành cho trẻ thường dùng chất lưỡng tính hoặc không ion.
  • Người rửa tay rất nhiều lần mỗi ngày vì công việc như điều dưỡng, đầu bếp, thợ làm tóc.

Ngược lại, nếu bạn có da dầu, tóc dầu, thường xuyên dùng kem chống nắng chống nước hay sản phẩm tạo kiểu nặng, một chất làm sạch có sulfate có khi lại phù hợp hơn vì làm sạch triệt để. Lựa chọn nên dựa trên cảm nhận của da và tóc sau vài tuần dùng, không dựa vào việc có hay không có một chữ trên nhãn.

Đọc nhóm sulfate trên nhãn sản phẩm làm sạch

Vài bước giúp bạn đánh giá nhanh một chai dầu gội hay sữa rửa mặt.

  1. Tìm chất làm sạch chính, thường đứng thứ hai sau nước. Ghi nhận đó là SLS, SLES, ammonium lauryl sulfate hay một chất khác như sodium cocoyl isethionate, sodium lauroyl sarcosinate, glucoside.
  2. Xem chất làm sạch phụ đứng ngay sau. Sự có mặt của cocamidopropyl betaine, coco-glucoside hay sodium cocoamphoacetate cho thấy công thức có ý giảm độ gắt.
  3. Tìm chất bù ẩm và làm mềm như glycerin, panthenol, polyquaternium, dầu thực vật. Chúng không triệt tiêu tác dụng của sulfate nhưng giúp cảm giác sau rửa bớt căng.
  4. Thử đúng cách: dùng lượng vừa đủ, không để bọt trên da quá lâu, xả kỹ. Nhiều trường hợp khô da do để sữa rửa mặt quá lâu hoặc rửa nhiều lần mỗi ngày, không phải do bản thân chất.
  5. Quan sát hai đến ba tuần rồi mới kết luận, vì da cần thời gian để phản ánh thay đổi.

Câu hỏi thường gặp

SLS và SLES chất nào an toàn hơn?

Cả hai đều được phép dùng trong mỹ phẩm. SLES dịu hơn với da vì phân tử lớn hơn và ít thấm vào lớp sừng. Điểm cần kiểm soát với SLES là tạp chất 1,4-dioxane, việc này phụ thuộc chất lượng nguyên liệu của nhà sản xuất.

Sản phẩm ghi không sulfate có làm sạch kém không?

Không nhất thiết. Nhiều chất làm sạch thay thế như isethionate, sarcosinate, glucoside làm sạch tốt nhưng tạo bọt ít hơn. Cảm giác "kém sạch" thường đến từ việc bọt ít chứ không phải dầu còn lại nhiều.

Có nên gội đầu bằng dầu gội không sulfate mỗi ngày không?

Tần suất gội phụ thuộc da đầu của bạn hơn là loại chất làm sạch. Da đầu dầu có thể cần gội thường xuyên; dầu gội dịu giúp giảm khô ngọn tóc. Nếu da đầu ngứa, bong vảy nhiều, nên hỏi bác sĩ da liễu.

SLS có làm hỏng tác dụng của kem đánh răng có fluoride không?

SLS là chất tạo bọt thông dụng trong kem đánh răng có fluoride và không làm mất tác dụng của fluoride. Một số người chọn kem không SLS vì hay loét miệng hoặc thấy vị lạt miệng sau đánh răng, không phải vì fluoride kém hiệu quả.

Làm sao biết sản phẩm có lẫn 1,4-dioxane?

Người tiêu dùng không thể biết qua nhãn, vì đây là tạp chất chứ không phải thành phần được thêm vào. Việc kiểm soát nằm ở nhà sản xuất và cơ quan quản lý qua kiểm nghiệm. Chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, đã được công bố lưu hành là cách thực tế.

Sodium coco sulfate có phải là sulfate không?

Có. Sodium coco sulfate là hỗn hợp alkyl sulfate từ acid béo dầu dừa, thành phần chính vẫn là gốc lauryl sulfate. Nó thường được quảng cáo là gốc dừa, nhưng tính chất làm sạch và độ gắt gần với SLS.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138