HoatTinh.comHoạt Tính
An toàn, dị ứng và những tranh cãi

Titanium dioxide E171: vì sao EU cấm làm phụ gia thực phẩm, nhiều nước vẫn cho phép

EFSA năm 2021 không còn coi E171 là an toàn làm phụ gia, EU cấm từ 8/2022, trong khi nhiều nơi vẫn cho phép. Bằng chứng, lý do lệch nhau, mỹ phẩm và kem đánh răng.

Bakery counter in Hai Phong, pastry worker piping bright white icing onto small cakes, hands and apron only, overhead angle, warm tungsten light and pale green tiles

Titanium dioxide dùng làm phụ gia thực phẩm (mã E171 ở châu Âu, INS 171) bị Liên minh châu Âu cấm từ tháng 8/2022 không phải vì đã chứng minh gây bệnh ở người, mà vì EFSA năm 2021 kết luận không thể loại trừ lo ngại về độc tính gen và không đặt được lượng ăn an toàn. Cùng thời gian đó, Hoa Kỳ, Canada và nhiều nước khác vẫn cho phép, dựa trên đánh giá rằng bằng chứng chưa đủ để coi là có hại.

Đây là ví dụ hiếm hoi trong đó các cơ quan uy tín nhìn cùng một bộ dữ liệu mà đi đến quyết định quản lý khác nhau. Bài này giải thích E171 là gì, điều gì khiến EFSA đổi kết luận, vì sao nơi khác chưa theo, và chuyện titanium dioxide trong mỹ phẩm, kem chống nắng khác với chuyện trong kẹo ra sao.

E171 là gì và làm gì trong thực phẩm

Titanium dioxide là một oxit của kim loại titan, có trong tự nhiên dưới dạng khoáng vật. Khi được tinh chế thành bột trắng mịn, nó có khả năng tán xạ ánh sáng rất mạnh, nên chỉ cần một lượng nhỏ là làm sản phẩm trắng đục, che màu nền và làm các màu khác trông tươi hơn. Trong sơn, giấy, nhựa, đây là chất tạo màu trắng phổ biến nhất thế giới; thực phẩm chỉ chiếm phần nhỏ.

Trong thực phẩm, E171 hay gặp ở lớp vỏ kẹo cứng, kẹo cao su, kem phủ bánh, một số loại bánh kẹo màu sáng, nước sốt kem, viên nang thực phẩm bổ sung. Nó không có giá trị dinh dưỡng và không bảo quản; vai trò thuần tuý là thẩm mỹ. Đây là một lý do khiến châu Âu cảm thấy dễ quyết định: rủi ro chưa rõ nhưng lợi ích cũng chỉ là màu trắng.

Điểm then chốt của tranh cãi nằm ở kích thước hạt. Bột E171 dùng trong thực phẩm có kích thước hạt phân bố rộng, trong đó một phần là hạt cỡ nano, nhỏ hơn 100 nanomet. Hạt rất nhỏ có thể hành xử khác hạt lớn khi vào cơ thể, và đây là phần mà dữ liệu cũ chưa trả lời được thoả đáng.

Diễn biến từ "an toàn" sang "không còn coi là an toàn" ở châu Âu

Quyết định của EU không đến trong một đêm. Các mốc chính như sau.

  • Năm 2006: IARC đánh giá titanium dioxide và xếp vào nhóm 2B, chủ yếu dựa trên nghiên cứu chuột hít bụi nồng độ cao, liên quan đến môi trường lao động. Kết luận này nói về đường hít, không về đường ăn.
  • Năm 2016: EFSA đánh giá lại E171, chưa thấy lo ngại cho sức khoẻ nhưng chỉ ra nhiều khoảng trống dữ liệu, nhất là về hạt nano và tác động lên sinh sản, và đề nghị bổ sung nghiên cứu.
  • Năm 2019: cơ quan an toàn thực phẩm của Pháp đưa ra ý kiến nhấn mạnh sự bất định; Pháp sau đó tạm ngừng cho phép E171 trong thực phẩm từ đầu năm 2020.
  • Tháng 5/2021: EFSA công bố đánh giá mới theo hướng dẫn cập nhật về hạt nano, kết luận E171 không còn được coi là an toàn khi dùng làm phụ gia thực phẩm, vì không thể loại trừ lo ngại về độc tính gen và không xác định được ADI.
  • Đầu năm 2022: Ủy ban châu Âu ban hành quy định rút E171 khỏi danh mục phụ gia; sau thời gian chuyển tiếp sáu tháng, lệnh cấm áp dụng từ tháng 8/2022. Thuốc tạm thời chưa bị áp lệnh, vì thay thế lớp bao viên thuốc cần thời gian đánh giá riêng.

Độc tính gen nghĩa là gì và vì sao nó nặng ký

Độc tính gen là khả năng một chất làm tổn thương vật liệu di truyền trong tế bào, ví dụ làm đứt gãy ADN hoặc gây sai lệch nhiễm sắc thể. Trong đánh giá an toàn, đây là loại tác dụng được xử lý thận trọng nhất. Với phần lớn tác dụng có hại, người ta tin rằng có một ngưỡng: dưới mức đó cơ thể tự sửa chữa được. Với chất gây độc tính gen trực tiếp, các cơ quan thường không giả định có ngưỡng an toàn, nên không đặt được ADI theo cách thông thường.

EFSA năm 2021 không nói E171 chắc chắn gây độc tính gen. Họ nói một số nghiên cứu cho tín hiệu, các nghiên cứu khác không, và với dữ liệu hiện có thì không loại trừ được khả năng đó, đặc biệt với phần hạt nano. Trong khuôn khổ thận trọng của châu Âu, "không loại trừ được" và "không đặt được ADI" là đủ để rút một phụ gia chỉ có chức năng tạo màu.

Cần đọc đúng sắc thái này. Tin kiểu "châu Âu cấm vì E171 gây ung thư" là sai về bản chất; quyết định dựa trên sự bất định, không dựa trên bằng chứng gây bệnh đã xác lập.

Các cơ quan nói gì: một bức tranh không đồng nhất

Bảng dưới tóm tắt lập trường tại thời điểm các cơ quan công bố. Quy định có thể thay đổi; muốn biết tình trạng hiện tại, bạn nên tra trực tiếp cơ quan đó.

NơiLập trườngLý lẽ chính
Liên minh châu ÂuCấm làm phụ gia thực phẩm từ 8/2022Kết luận của EFSA năm 2021: không loại trừ được lo ngại độc tính gen, không đặt được ADI
Hoa KỳFDA cho phép làm phẩm màu với giới hạn không quá 1% khối lượng thực phẩmChưa thấy bằng chứng đủ để thay đổi; một số kiến nghị yêu cầu xem lại đã được gửi tới FDA
CanadaĐánh giá năm 2022 không thấy bằng chứng kết luận về lo ngại sức khoẻCho rằng các nghiên cứu có tín hiệu có hạn chế về phương pháp; tiếp tục theo dõi
Codex và nhiều nước châu ÁVẫn có trong danh mục phụ gia, dùng theo thực hành sản xuất tốtDựa vào các đánh giá quốc tế trước đó; xem xét lại khi có dữ liệu mới

Sự khác biệt chủ yếu không nằm ở dữ liệu, mà ở cách xử lý bất định. Châu Âu áp nguyên tắc phòng ngừa khá mạnh với chất không mang lại lợi ích dinh dưỡng; các nơi khác đòi bằng chứng tác hại rõ hơn mới thay đổi. Ở Việt Nam, danh mục phụ gia được phép do Bộ Y tế ban hành; khi cần, bạn tra văn bản hiện hành.

Titanium dioxide trong mỹ phẩm, kem chống nắng, kem đánh răng

Tên trên nhãn khác nhau. Trong mỹ phẩm, chất này được ghi là Titanium Dioxide hoặc mã màu CI 77891. Cùng một hoá chất, nhưng quy định về mỹ phẩm và về thực phẩm là hai hệ thống riêng, và lệnh cấm E171 của EU chỉ áp cho thực phẩm.

Bôi khác ăn, khác hít. Trên da lành, hạt titanium dioxide gần như không thấm qua lớp sừng. Ủy ban khoa học về an toàn người tiêu dùng của EU đánh giá dạng nano trong kem chống nắng là chấp nhận được khi bôi lên da, nhưng không khuyến nghị dùng trong sản phẩm dạng xịt có thể hít vào phổi.

Dạng bột dễ bay. Năm 2019, EU phân loại titanium dioxide dạng bột chứa nhiều hạt mịn là chất nghi ngờ gây ung thư khi hít, kéo theo yêu cầu ghi nhãn với một số sản phẩm. Tòa án của EU đã huỷ phân loại này vào cuối năm 2022; diễn biến kháng cáo và quy định tiếp theo nên tra tình trạng hiện hành.

Kem đánh răng là vùng xám. Kem đánh răng được quản lý như mỹ phẩm ở EU nhưng một phần nhỏ có thể bị nuốt, nhất là ở trẻ em. Đây là lý do nhiều phụ huynh hỏi. Cách thực tế là dạy trẻ nhổ bọt và dùng lượng kem phù hợp với tuổi theo hướng dẫn của nha sĩ.

Vì sao hạt nano làm câu hỏi khó trả lời

Phần lớn nghiên cứu cũ về titanium dioxide dùng bột có kích thước hạt khác nhau, không đo kỹ phần hạt nano, và nhiều nghiên cứu cho chuột ăn chất này trộn trong thức ăn với liều cố định. Khi hướng dẫn đánh giá vật liệu nano của EFSA được cập nhật năm 2018, các tiêu chí đòi hỏi mô tả chính xác hơn về kích thước, hình dạng và trạng thái kết tụ của hạt. Nhiều nghiên cứu cũ không đáp ứng được, nên không thể dùng làm bằng chứng an toàn chắc chắn.

Thêm một khó khăn: hạt nano trong thực phẩm thường kết dính với nhau thành cụm lớn hơn, và trạng thái này thay đổi theo môi trường như độ chua của dạ dày hay thành phần thức ăn đi kèm. Một hạt hành xử thế nào trong ống nghiệm không chắc giống trong ruột người. Các nghiên cứu trên tế bào dễ cho tín hiệu dương tính hơn nghiên cứu trên động vật sống, và việc cân hai loại kết quả này là chỗ các chuyên gia bất đồng.

Cũng cần nhớ rằng phần lớn titanium dioxide ăn vào được thải ra theo phân; lượng hấp thu vào máu được ước tính rất thấp. Lo ngại tập trung vào khả năng một lượng nhỏ tích luỹ trong mô theo thời gian và vào tác động tại chỗ lên niêm mạc ruột. Đây đều là câu hỏi mà nghiên cứu dài hạn, đắt tiền mới trả lời được, và đó là lý do bất định còn kéo dài.

Người tiêu dùng nên làm gì với E171

Nếu bạn sống ở Việt Nam và thỉnh thoảng ăn kẹo, bánh có E171, kết luận của EFSA không có nghĩa là bạn đã bị tổn hại. Nó có nghĩa là có một bất định chưa được giải quyết, và châu Âu chọn cách tránh rủi ro với một chất chỉ có tác dụng làm trắng. Bạn có thể áp cùng logic đó ở mức cá nhân: với đồ ăn vặt mà màu trắng là lý do duy nhất của chất này, giảm cũng chẳng mất gì.

Với trẻ nhỏ, lý do để quan tâm lớn hơn một chút vì trẻ hay ăn kẹo, bánh màu sáng và lượng ăn tính trên mỗi ký cân nặng cao. Nhưng thông điệp vẫn là giảm đồ ngọt nhiều phẩm màu nói chung, không phải hoảng sợ vì một gói kẹo đã ăn.

Với thuốc có lớp bao chứa titanium dioxide, không tự ý ngưng thuốc. Nếu lo lắng, hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ xem có dạng bào chế khác hay không. Lợi ích của thuốc đang điều trị bệnh lớn hơn nhiều so với bất định của một lượng nhỏ chất tạo màu.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết sản phẩm có E171?

Đọc danh sách thành phần, tìm "titanium dioxide", "titan dioxit", mã 171 hoặc E171. Trên mỹ phẩm, tìm "Titanium Dioxide" hoặc "CI 77891". Một số sản phẩm chỉ ghi chung "phẩm màu", khi đó bạn có thể hỏi nhà sản xuất qua kênh chăm sóc khách hàng.

Sản phẩm nhập từ châu Âu có còn E171 không?

Thực phẩm sản xuất để bán ở EU từ tháng 8/2022 không được chứa E171. Tuy vậy hàng sản xuất cho thị trường khác có thể vẫn dùng. Cách chắc chắn là đọc nhãn của chính lô hàng bạn mua.

E171 có liên quan đến bệnh viêm ruột không?

Một số nghiên cứu trên động vật và tế bào đã đặt câu hỏi về ảnh hưởng của hạt titanium dioxide lên niêm mạc ruột và hệ miễn dịch đường ruột. Bằng chứng ở người chưa đủ để kết luận. Người có bệnh đường ruột nên trao đổi chế độ ăn với bác sĩ điều trị.

Kem chống nắng chứa titanium dioxide có nên bỏ không?

Không cần bỏ nếu là dạng kem hoặc sữa bôi lên da lành. Bảo vệ da khỏi tia UV có lợi ích rõ ràng. Với dạng xịt, tránh xịt thẳng lên mặt và tránh hít; xịt ra tay rồi thoa là cách an toàn hơn.

Vì sao thuốc vẫn được dùng titanium dioxide ở châu Âu?

Vì thay chất tạo màu trong lớp bao viên thuốc ảnh hưởng tới độ ổn định, khả năng chống ánh sáng và nhận diện thuốc, cần đánh giá riêng cho từng sản phẩm. Cơ quan dược phẩm của EU được giao xem xét các phương án thay thế trước khi có quyết định tiếp.

Có chất nào thay titanium dioxide để làm trắng thực phẩm không?

Nhà sản xuất ở châu Âu đã chuyển sang các giải pháp như canxi carbonat, tinh bột biến tính, protein sữa hoặc chấp nhận màu kém trắng hơn. Không có chất thay hoàn hảo; mỗi lựa chọn có giới hạn riêng về độ trắng và độ bền màu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138