HoatTinh.comHoạt Tính
An toàn, dị ứng và những tranh cãi

Phân loại IARC nhóm 1, 2A, 2B, 3: đọc kết luận "có thể gây ung thư" cho đúng

IARC xếp nhóm theo độ mạnh của bằng chứng, không theo mức độ nguy hiểm. Cách đọc nhóm 1, 2A, 2B, 3 và vì sao thịt chế biến cùng nhóm với thuốc lá.

Quiet university library reading room in Hanoi, young researcher seen from behind stacking closed hardcover volumes on a long wooden desk, warm lamp light, wide shot

Bảng phân loại của Cơ quan Quốc tế Nghiên cứu Ung thư (IARC) cho biết bằng chứng về khả năng gây ung thư của một tác nhân mạnh đến đâu, không cho biết tác nhân đó nguy hiểm đến đâu. Nhóm 1 nghĩa là bằng chứng đủ chắc rằng tác nhân có thể gây ung thư ở người; nó không nói ăn một miếng có hại bằng hút một điếu thuốc.

Hiểu sai điểm này là gốc của rất nhiều tin giật gân: "thịt nguội nguy hiểm như thuốc lá", "điện thoại gây ung thư như rau muối". Bài này giải thích từng nhóm, cách IARC đi đến kết luận và cách đặt một kết luận IARC cạnh đánh giá nguy cơ của các cơ quan khác.

IARC là ai và họ làm loại việc gì

IARC là cơ quan chuyên trách về ung thư của Tổ chức Y tế Thế giới, đặt trụ sở ở Lyon, Pháp. Một trong những việc được biết tới nhiều nhất của cơ quan này là chương trình chuyên khảo (monograph): mỗi lần họp, một nhóm chuyên gia độc lập từ nhiều nước được mời đến, đọc toàn bộ nghiên cứu đã công bố về một hoặc vài tác nhân, rồi bỏ phiếu xếp tác nhân đó vào một nhóm.

Tác nhân ở đây hiểu rất rộng: có thể là một hoá chất cụ thể, một hỗn hợp như khói động cơ diesel, một loại virus, một bức xạ, một nghề nghiệp, thậm chí một thói quen như làm việc ca đêm. Đây là lý do danh sách của IARC trông rất lộn xộn khi bạn đọc lướt, vì nó đặt những thứ hoàn toàn khác bản chất vào cùng một bảng.

Việc IARC làm là xác định mối nguy, theo đúng nghĩa ở bài phân biệt mối nguy và nguy cơ của trang: tác nhân này có khả năng gây ung thư hay không. IARC không tính lượng an toàn mỗi ngày, không ra quy định cấm hay cho phép. Phần đó thuộc về các cơ quan đánh giá nguy cơ và cơ quan quản lý của từng nước hoặc khu vực.

Bốn nhóm hiện hành và ý nghĩa thật của từng nhóm

Từ lần sửa đổi phần lời dẫn chuyên khảo năm 2019, IARC dùng bốn nhóm. Trước đó còn có nhóm 4 "có lẽ không gây ung thư", nhưng gần như chỉ có một tác nhân từng được xếp vào nên nhóm này đã bị bỏ.

NhómTên gọiĐọc đúng làVí dụ đã được xếp
1Gây ung thư ở ngườiCó bằng chứng đủ mạnh ở người, hoặc kết hợp bằng chứng mạnh ở động vật và cơ chế rõ ở ngườiKhói thuốc lá, đồ uống có cồn, thịt chế biến sẵn (2015)
2ACó lẽ gây ung thư ở ngườiBằng chứng ở người còn hạn chế nhưng ở động vật hoặc cơ chế khá mạnhThịt đỏ (2015), đồ uống rất nóng trên 65 độ C (2016), làm việc ca đêm
2BCó thể gây ung thư ở ngườiBằng chứng hạn chế ở người và chưa đủ ở động vật, hoặc chỉ đủ ở động vậtAspartame (2023), trường điện từ tần số vô tuyến (2011), rau muối kiểu truyền thống châu Á
3Chưa thể phân loạiDữ liệu chưa đủ để kết luận theo hướng nào; không có nghĩa là an toànCà phê (được chuyển từ 2B sang nhóm này năm 2016)

Chú ý chữ dùng trong tên nhóm: "gây", "có lẽ", "có thể", "chưa thể phân loại". Đó là bậc thang độ chắc chắn của bằng chứng, giống như một tòa án nói chứng cứ đã đủ hay chưa, chứ không nói tội nặng hay nhẹ.

Ba loại bằng chứng IARC cân nhắc

Bằng chứng ở người. Chủ yếu là nghiên cứu dịch tễ: theo dõi những nhóm người tiếp xúc nhiều và ít với tác nhân rồi so tỉ lệ mắc ung thư, hoặc so tiền sử tiếp xúc của người bệnh với người không bệnh. Đây là loại bằng chứng có trọng lượng nhất nhưng khó làm sạch, vì người ta tiếp xúc với hàng trăm thứ cùng lúc và các yếu tố gây nhiễu như hút thuốc, cân nặng rất khó tách hết.

Bằng chứng ở động vật thí nghiệm. Chuột hoặc các loài khác được cho tiếp xúc với tác nhân, thường ở liều cao hơn nhiều so với người, trong phần lớn đời sống của chúng. Nếu khối u xuất hiện nhiều hơn rõ rệt và lặp lại ở nhiều nghiên cứu, bằng chứng ở động vật được coi là đủ. Liều cao giúp phát hiện mối nguy nhưng là lý do kết quả không thể chuyển thẳng sang người.

Bằng chứng cơ chế. Tác nhân có làm tổn thương ADN, gây viêm kéo dài, làm rối loạn nội tiết, ức chế miễn dịch hay mang những đặc điểm khác thường thấy ở chất gây ung thư không. Từ năm 2019, nhóm chuyên gia có thể nâng hoặc hạ phân loại dựa trên dữ liệu cơ chế mạnh, kể cả khi dữ liệu ở người còn mỏng.

Vì sao thịt chế biến và thuốc lá cùng nhóm 1 nhưng không nguy hiểm như nhau

Năm 2015, IARC xếp thịt chế biến sẵn như xúc xích, giăm bông, thịt xông khói vào nhóm 1 dựa trên bằng chứng đủ mạnh ở người về ung thư đại trực tràng. Tin này lan đi với tiêu đề kiểu "thịt nguội nguy hiểm như thuốc lá". Thực tế, nhóm 1 chỉ nói cả hai đều có bằng chứng chắc chắn là gây ung thư, không nói chúng gây ra nhiều ca bệnh như nhau.

Về độ lớn, khói thuốc lá gắn với mức tăng nguy cơ ung thư phổi gấp nhiều lần ở người hút lâu năm, trong khi ăn thịt chế biến hằng ngày gắn với mức tăng khoảng 18% cho mỗi 50 gam theo chính IARC. Cả hai đều có thật, nhưng một bên nằm ở bậc khác hẳn. Thông điệp hợp lý từ kết luận năm 2015 là hạn chế thịt chế biến, không phải coi một lát giăm bông như một bao thuốc.

Thêm một chi tiết hay bị bỏ qua: cùng đợt năm 2015, thịt đỏ chưa qua chế biến được xếp vào nhóm 2A, tức là bằng chứng ở người còn hạn chế hơn. Hai kết luận đi cùng nhau, nhưng thường chỉ kết luận về thịt chế biến được nhắc lại trong các bài chia sẻ.

Bài học áp được cho mọi tác nhân: muốn biết một thứ ảnh hưởng tới bạn nhiều hay ít, phải tìm thêm thông tin về mức độ tăng nguy cơ và mức tiếp xúc, những thứ nằm ngoài nhãn nhóm của IARC.

Nhóm 2B: nơi nhiều chất trên nhãn sản phẩm rơi vào

Nhóm 2B là nhóm đông nhất trong danh sách và cũng là nhóm bị trích dẫn sai nhiều nhất, vì chữ "có thể gây ung thư" nghe rất nặng. Vài điều nên biết khi gặp một chất được nói là thuộc nhóm này:

  • Phần lớn tác nhân trong nhóm 2B được xếp vì có bằng chứng ở động vật hoặc vì một số nghiên cứu ở người cho tín hiệu chưa nhất quán. Đó là lý do IARC thường kèm khuyến nghị nghiên cứu thêm.
  • Một chất ở nhóm 2B vẫn có thể được các cơ quan đánh giá nguy cơ kết luận là an toàn ở mức dùng thông thường. Aspartame năm 2023 là ví dụ điển hình: IARC xếp 2B, cùng lúc ủy ban chuyên gia về phụ gia của FAO và WHO giữ nguyên lượng ăn vào hằng ngày chấp nhận được.
  • Một số chất được xếp 2B theo một đường tiếp xúc cụ thể. Titanium dioxide được IARC đánh giá năm 2006 và xếp 2B chủ yếu dựa trên nghiên cứu hít bụi ở chuột, không phải dựa trên việc ăn hay bôi.
  • Nhóm 2B không phải "danh sách đen". Không có quốc gia nào cấm một chất chỉ vì nó nằm trong nhóm này; quyết định quản lý dựa trên đánh giá nguy cơ riêng.

Những phê bình về cách phân loại của IARC

Phân loại của IARC được giới khoa học tôn trọng nhưng không phải không bị phản biện. Phê bình thường gặp nhất là chính điểm đã nói: bảng phân loại theo độ chắc của bằng chứng dễ bị công chúng hiểu thành bảng xếp hạng nguy hiểm, và IARC chưa làm đủ để ngăn hiểu lầm đó. Một số nhà khoa học đề nghị kèm thêm thông tin về độ lớn nguy cơ, hoặc đổi tên nhóm cho bớt gây hoang mang.

Phê bình thứ hai liên quan đến các trường hợp IARC và cơ quan quản lý ra kết luận lệch nhau, như thuốc diệt cỏ glyphosate năm 2015: IARC xếp 2A, trong khi Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) cùng năm kết luận khó có khả năng gây ung thư cho người. Hai bên dùng phạm vi dữ liệu và câu hỏi khác nhau, và cuộc tranh luận kéo dài nhiều năm sau đó.

Ở chiều ngược lại, người bênh vực IARC cho rằng xác định mối nguy một cách độc lập, tách khỏi lợi ích thương mại, là việc cần thiết để cơ quan quản lý biết chỗ phải xem xét kỹ. Với người tiêu dùng, cách đọc cân bằng là coi kết luận IARC như tín hiệu cần đặt câu hỏi tiếp, không phải câu trả lời cuối cùng.

Cách đọc một tin "IARC vừa xếp chất X vào nhóm…"

Khi một chất trên nhãn sản phẩm bạn dùng xuất hiện trong tin về IARC, bạn có thể đọc theo trình tự sau để không bị cuốn theo tiêu đề.

  1. Xác định nhóm và năm của kết luận. Kết luận cũ có thể đã được xem lại; cà phê là ví dụ đã đổi nhóm.
  2. Đọc xem bằng chứng chính đến từ người, động vật hay cơ chế, và theo đường tiếp xúc nào.
  3. Tìm xem cơ quan đánh giá nguy cơ như ủy ban chuyên gia phụ gia của FAO và WHO, EFSA hay Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) có kết luận về mức dùng an toàn không.
  4. Đặt mức tiếp xúc của bạn cạnh tình huống nghiên cứu.
  5. Nếu bạn thuộc nhóm nhạy cảm hoặc lo lắng kéo dài, mang thông tin cụ thể đến hỏi bác sĩ thay vì tự đổi chế độ ăn hay bỏ thuốc đang dùng.

Trình tự này mất vài phút nhưng thường đủ để phân biệt một tin có cơ sở cần thay đổi thói quen với một tiêu đề chỉ lặp lại tên nhóm. Nếu bài báo không cho bạn trả lời được bước hai và bước ba, đó là dấu hiệu bài viết đang thiếu phần quan trọng nhất, và bạn nên tìm thêm nguồn trước khi tin hay chia sẻ.

Câu hỏi thường gặp

Nhóm 3 có nghĩa là chất đó an toàn không?

Không. Nhóm 3 chỉ nói dữ liệu hiện có chưa đủ để xếp vào nhóm nào, có thể vì nghiên cứu còn ít hoặc kết quả mâu thuẫn. Nó không phải giấy chứng nhận an toàn, cũng không phải lời cảnh báo. Muốn biết mức an toàn, bạn cần xem đánh giá nguy cơ của cơ quan quản lý.

IARC có cấm hay cho phép chất nào không?

Không. IARC là cơ quan nghiên cứu, không có quyền quản lý. Việc cho phép, cấm hay giới hạn nồng độ một chất trong thực phẩm, mỹ phẩm do cơ quan có thẩm quyền của từng nước hoặc khu vực quyết định, dựa trên đánh giá nguy cơ và nhiều yếu tố khác.

Bao lâu thì IARC xem lại một phân loại?

Không có lịch cố định. IARC định kỳ mời nhóm cố vấn đề xuất danh sách ưu tiên cho các năm tới, dựa trên lượng nghiên cứu mới và mức độ quan tâm của công chúng. Một tác nhân có nhiều dữ liệu mới có thể được họp lại, như cà phê và đồ uống nóng năm 2016.

Có thể tra danh sách phân loại của IARC ở đâu?

IARC công bố danh sách tác nhân đã phân loại và toàn văn các chuyên khảo trên trang chính thức của cơ quan. Bạn có thể tìm theo tên tiếng Anh hoặc số CAS của chất. Khi đọc, hãy xem kỹ năm đánh giá và số chuyên khảo đi kèm.

Vì sao rau muối lại nằm trong nhóm 2B?

Phân loại này áp cho rau muối theo kiểu truyền thống ở một số vùng châu Á, dựa trên các nghiên cứu cũ gắn việc ăn nhiều loại rau này với ung thư dạ dày và thực quản ở những vùng ăn rất thường xuyên. Bằng chứng còn hạn chế; điều đáng nhớ là lượng ăn và cách muối, không phải bỏ hẳn món quen.

Một chất ở nhóm 2A có đáng lo hơn chất ở nhóm 2B không?

Về độ chắc của bằng chứng thì có: bằng chứng cho nhóm 2A mạnh hơn. Nhưng mức độ ảnh hưởng tới bạn còn phụ thuộc vào liều và tần suất tiếp xúc. Một chất nhóm 2A mà bạn hầu như không gặp có thể ít liên quan hơn một chất nhóm 2B gặp hằng ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138