HoatTinh.comHoạt Tính
Hoạt chất sinh học trong thực phẩm

Tên chủng lợi khuẩn: chi, loài, mã chủng, CFU và chuyện Lactobacillus đổi tên

Lợi khuẩn có tác dụng theo từng chủng, không theo tên chung. Cách đọc chi, loài, mã chủng, CFU, vì sao Lactobacillus đổi tên năm 2020 và ai không nên tự dùng.

Pharmacist hands holding small blank probiotic vials beside a refrigerator in a Ho Chi Minh City pharmacy, customer blurred in background, cool white lighting, eye-level shot

Một sản phẩm lợi khuẩn chỉ thật sự cho bạn biết nó chứa gì khi ghi đủ ba tầng tên: chi, loài và mã chủng, kèm số lượng vi sinh vật sống tính bằng CFU. Ví dụ cách ghi đầy đủ có dạng "Lacticaseibacillus rhamnosus GG" hay "Bifidobacterium animalis subsp. lactis" kèm một mã chủng. Nhãn chỉ ghi "men vi sinh", "lợi khuẩn" hay "Lactobacillus" là chưa đủ để biết sản phẩm có từng được thử nghiệm hay không.

Lý do là tác dụng của lợi khuẩn gắn với từng chủng: hai chủng cùng loài có thể cho kết quả khác nhau trong nghiên cứu. Bài này hướng dẫn đọc tên khoa học trên nhãn, giải thích CFU, cái tên Lactobacillus bị tách ra hơn hai mươi chi mới năm 2020, khác biệt giữa sữa chua, đồ lên men và men vi sinh, và nhóm người cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Lợi khuẩn là gì theo định nghĩa khoa học

Định nghĩa được dùng rộng rãi nhất bắt nguồn từ nhóm chuyên gia của FAO và WHO năm 2001, được Hiệp hội Khoa học Quốc tế về Probiotic và Prebiotic (ISAPP) chỉnh lại năm 2014: probiotic là vi sinh vật sống, khi đưa vào với lượng đủ, mang lại lợi ích sức khoẻ cho người dùng. Ba điều kiện nằm sẵn trong câu đó: phải còn sống, phải đủ lượng, và lợi ích phải được chứng minh.

Theo định nghĩa ấy, không phải mọi thứ có vi khuẩn đều là probiotic. Dưa muối, cà muối, mẻ, tương có vi sinh vật từ quá trình lên men, nhưng thành phần chủng không xác định và thay đổi theo từng mẻ, nên chúng được gọi là thực phẩm lên men chứ chưa phải probiotic theo nghĩa chặt. Sữa chua được lên men bằng hai loài vi khuẩn truyền thống là Streptococcus thermophilus và Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus; một số sản phẩm bổ sung thêm chủng có nghiên cứu riêng.

Gần đây có thêm khái niệm postbiotic (ISAPP, 2021): chế phẩm từ vi sinh vật đã bất hoạt, có thể kèm thành phần của chúng, mang lại lợi ích sức khoẻ. Sữa chua tiệt trùng sau lên men, men vi sinh dạng xác vi khuẩn đã chết thuộc vùng này. Chúng không phải "hỏng", chỉ là một nhóm khác với probiotic sống.

Đọc ba tầng tên trên nhãn

Tên vi sinh vật viết theo quy ước khoa học: chi viết hoa, loài viết thường, cả hai in nghiêng; sau đó có thể có phân loài (subsp.) và mã chủng do phòng thí nghiệm hoặc nhà sản xuất đặt. Ví dụ dưới là cách ghi minh hoạ, không phải giới thiệu sản phẩm.

Tầng tênVí dụCho bạn biết gì
Chi (genus)Bifidobacterium, Lactiplantibacillus, Bacillus, SaccharomycesNhóm lớn; rất nhiều loài khác nhau
Loài (species)Bifidobacterium longum, Bacillus clausiiHẹp hơn, nhưng các chủng trong loài vẫn có thể khác nhau
Phân loài (nếu có)Bifidobacterium animalis subsp. lactisPhân biệt nhánh trong cùng loài
Mã chủngChuỗi chữ số như GG, DSM…, ATCC… kèm sốĐịnh danh chính xác chủng đã được nghiên cứu
Lượng CFUVí dụ ghi "1 tỷ CFU mỗi gói"Số đơn vị có khả năng sinh khuẩn lạc; cần ghi rõ tính đến khi nào

Các tiền tố trong mã chủng như DSM, ATCC, NCIMB thường chỉ bộ sưu tập vi sinh vật nơi chủng được lưu giữ. Có mã chủng nghĩa là có thể tra lại nghiên cứu về đúng chủng đó, điều mà cái tên chung không làm được. Vài sản phẩm chỉ ghi chi và loài vẫn có thể tốt, nhưng bạn không có cách nào đối chiếu với bằng chứng.

Vì sao Lactobacillus đổi tên năm 2020

Trong nhiều thập kỷ, Lactobacillus là một chi khổng lồ, gom hàng trăm loài khác nhau khá xa về di truyền. Năm 2020, một nhóm nhà phân loại học quốc tế công bố đề xuất dựa trên phân tích toàn bộ bộ gen, chia chi này thành Lactobacillus giữ lại một nhóm loài và hơn hai mươi chi mới. Đề xuất được chấp nhận rộng rãi và các tên mới dần xuất hiện trên nhãn.

Một số đổi tên hay gặp: Lactobacillus rhamnosus thành Lacticaseibacillus rhamnosus; Lactobacillus casei và L. paracasei thành Lacticaseibacillus casei và Lacticaseibacillus paracasei; Lactobacillus plantarum thành Lactiplantibacillus plantarum; Lactobacillus reuteri thành Limosilactobacillus reuteri; Lactobacillus fermentum thành Limosilactobacillus fermentum. Lactobacillus acidophilus và L. delbrueckii vẫn giữ chi Lactobacillus.

Điều quan trọng với người tiêu dùng: đổi tên không làm thay đổi vi khuẩn. Chủng GG trước đây ghi là Lactobacillus rhamnosus GG và nay là Lacticaseibacillus rhamnosus GG vẫn là cùng một chủng. Nhờ chữ viết tắt đầu vẫn là "L.", nhiều nhãn ghi "L. rhamnosus" mà vẫn đúng với cả tên cũ lẫn mới. Nếu thấy hai sản phẩm ghi tên chi khác nhau cho cùng một loài, nhiều khả năng một bên dùng tên cũ, bên kia dùng tên mới.

CFU, hạn dùng và bảo quản: chỗ dễ bị đánh lừa

CFU là gì. CFU (colony forming unit, đơn vị hình thành khuẩn lạc) là số vi sinh vật còn sống và nhân lên được khi cấy ra đĩa. Vi sinh vật chết không được tính.

"Lúc sản xuất" hay "đến hết hạn dùng". Vi khuẩn chết dần theo thời gian. Nhãn ghi CFU "tại thời điểm sản xuất" có thể cao hơn nhiều so với lượng còn lại khi bạn dùng. Nhãn có trách nhiệm hơn ghi lượng tối thiểu đảm bảo đến hết hạn.

Nhiều CFU hơn chưa chắc tốt hơn. Lượng có ý nghĩa phụ thuộc chủng và mục đích đã được nghiên cứu. So sánh "10 tỷ" với "1 tỷ" giữa hai chủng khác nhau không nói lên sản phẩm nào hiệu quả hơn.

Bảo quản lạnh hay nhiệt độ thường. Một số chủng cần giữ lạnh; một số dạng bào tử như Bacillus hay nấm men đông khô chịu nhiệt độ phòng tốt hơn. Làm theo hướng dẫn trên nhãn, tránh để trong xe ô tô nắng nóng hay gần bếp.

Nhiều chủng trong một gói. Sản phẩm đa chủng không tự động tốt hơn đơn chủng. Điều đáng hỏi là chính hỗn hợp đó đã được thử nghiệm chưa.

Năm câu hỏi nên tự đặt trước khi chọn một sản phẩm lợi khuẩn

Thay vì so sánh quảng cáo, bạn có thể đi qua năm câu hỏi dưới đây. Nếu sản phẩm không trả lời được phần lớn, đó là thông tin đáng giá về chính sản phẩm ấy.

  1. Mình dùng để làm gì? Phòng tiêu chảy khi dùng kháng sinh, hỗ trợ một tình trạng tiêu hoá đã được bác sĩ chẩn đoán, hay chỉ "cho khoẻ"? Mục đích càng mơ hồ, lý do để dùng càng yếu.
  2. Nhãn có ghi đủ chi, loài và mã chủng không? Có mã chủng thì mới tra được nghiên cứu về đúng chủng đó. Chỉ ghi "men vi sinh tổng hợp" là chưa đủ.
  3. Chủng đó đã được thử cho đúng mục đích của mình chưa? Một chủng có nghiên cứu về tiêu chảy do kháng sinh chưa chắc có dữ liệu về táo bón hay dị ứng. Dược sĩ có thể giúp bạn đối chiếu.
  4. CFU được đảm bảo đến khi nào? Ưu tiên nhãn ghi lượng tối thiểu đến hết hạn dùng, kèm điều kiện bảo quản rõ ràng.
  5. Mình có thuộc nhóm cần hỏi bác sĩ không? Suy giảm miễn dịch, bệnh nặng, trẻ sinh non, đang mang thai hay dùng thuốc đặc biệt thì không tự quyết.

Câu hỏi thứ nhất thường bị bỏ qua nhất. Rất nhiều người dùng men vi sinh liên tục nhiều tháng mà không có mục đích cụ thể, trong khi tiền và công sức đó có thể dành cho một bữa ăn nhiều rau và chất xơ hơn, thứ có lợi rõ ràng hơn cho hệ vi khuẩn ruột.

Bằng chứng theo mục đích sử dụng

Bằng chứng về lợi khuẩn rất khác nhau theo chủng và tình huống. Bảng dưới nêu hiện trạng khái quát, không phải hướng dẫn điều trị; mọi tình trạng bệnh cần được bác sĩ đánh giá.

Tình huốngHiện trạng bằng chứngGhi chú
Phòng tiêu chảy khi dùng kháng sinhCó bằng chứng cho một số chủng cụ thểHiệu quả khác nhau theo chủng; hỏi bác sĩ khi đang dùng kháng sinh
Tiêu chảy cấp ở trẻKết quả không đồng nhất giữa các nghiên cứu lớnBù nước là ưu tiên; trẻ tiêu chảy cần được bác sĩ đánh giá
Hội chứng ruột kích thíchMột số chủng có tín hiệu, chất lượng nghiên cứu thay đổiKhông có chủng nào phù hợp cho mọi người
"Tăng đề kháng", "đẹp da", "giảm cân"Bằng chứng yếu hoặc chưa đủPhần lớn là lời quảng cáo vượt quá dữ liệu
Người khoẻ dùng hằng ngày lâu dàiÍt dữ liệu về lợi ích rõ ràngChế độ ăn nhiều chất xơ và đa dạng vẫn là nền tảng

Đọc chung, lợi khuẩn không phải sản phẩm "càng uống càng tốt" cho mọi người. Nó giống một nhóm công cụ, mỗi chủng phù hợp một số tình huống đã được thử, và không thay thế được điều trị.

Ai không nên tự dùng, và vài lưu ý khi dùng cùng kháng sinh

Với người khoẻ, lợi khuẩn thường an toàn. Tuy nhiên đã có các báo cáo hiếm gặp về nhiễm khuẩn hoặc nhiễm nấm máu liên quan chủng probiotic ở người bệnh nặng. Các nhóm dưới đây cần bác sĩ quyết định.

  • Người suy giảm miễn dịch: đang hoá trị, ghép tạng, dùng thuốc ức chế miễn dịch.
  • Người bệnh nặng nằm viện, có ống thông tĩnh mạch trung tâm, vừa phẫu thuật lớn.
  • Trẻ sinh non, trẻ sơ sinh nhẹ cân.
  • Người có bệnh van tim hoặc tiền sử viêm nội tâm mạc.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú: phần lớn chủng phổ biến được xem là an toàn nhưng vẫn nên hỏi bác sĩ.
  • Khi dùng cùng kháng sinh: vi khuẩn lợi khuẩn có thể bị kháng sinh tiêu diệt, nên thường được khuyên uống cách xa liều kháng sinh vài giờ; nấm men Saccharomyces boulardii không bị kháng sinh diệt nhưng lại tương tác với thuốc kháng nấm. Hỏi dược sĩ về khoảng cách cụ thể.

Nếu dùng lợi khuẩn mà tiêu chảy kéo dài, sốt, đi ngoài ra máu hoặc mất nước, cần đi khám ngay; không tiếp tục tự điều chỉnh bằng men vi sinh.

Câu hỏi thường gặp

Sữa chua có phải là men vi sinh không?

Sữa chua được lên men bằng vi khuẩn sống, nhưng không phải sản phẩm nào cũng chứa chủng đã được chứng minh lợi ích, và sữa chua tiệt trùng sau lên men không còn vi khuẩn sống. Sữa chua vẫn là thực phẩm tốt; muốn biết có chủng probiotic cụ thể hay không thì đọc tên chủng trên nhãn.

Men vi sinh dạng ống nước có khác dạng gói bột không?

Khác nhau chủ yếu ở chủng và dạng vi sinh vật. Nhiều sản phẩm dạng ống chứa bào tử Bacillus, vốn bền với nhiệt độ thường và axit dạ dày; dạng bột đông khô thường là Lactobacillus hoặc Bifidobacterium cần bảo quản kỹ hơn. Điều quan trọng là tên chủng và chỉ định phù hợp.

Có nên uống men vi sinh mỗi ngày để phòng bệnh?

Hiện chưa có đủ bằng chứng cho thấy người khoẻ dùng lợi khuẩn hằng ngày lâu dài sẽ phòng được bệnh. Chế độ ăn nhiều rau, chất xơ, thực phẩm lên men truyền thống ở mức hợp lý hỗ trợ hệ vi khuẩn ruột tốt hơn. Dùng cho mục đích cụ thể thì nên hỏi bác sĩ.

Vì sao cùng là Lactobacillus mà sản phẩm ghi tên khác nhau?

Năm 2020, chi Lactobacillus được chia lại thành nhiều chi dựa trên phân tích bộ gen, nên nhiều loài có tên chi mới như Lacticaseibacillus hay Lactiplantibacillus. Sản phẩm cũ dùng tên cũ, sản phẩm mới dùng tên mới. Vi khuẩn không thay đổi, chỉ có tên phân loại được cập nhật.

CFU càng cao thì càng tốt phải không?

Không hẳn. Mỗi chủng có mức lượng đã được nghiên cứu cho từng mục đích. So sánh CFU giữa hai chủng khác nhau không nói lên sản phẩm nào hiệu quả hơn. Điều đáng xem hơn là CFU được đảm bảo đến hết hạn dùng hay chỉ tính lúc sản xuất.

Đang uống kháng sinh có dùng men vi sinh được không?

Nhiều bác sĩ dùng một số chủng lợi khuẩn để giảm nguy cơ tiêu chảy khi dùng kháng sinh. Vi khuẩn lợi khuẩn có thể bị kháng sinh tiêu diệt nên thường uống cách xa nhau vài giờ. Người đang điều trị bệnh nặng hoặc suy giảm miễn dịch phải hỏi bác sĩ trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138