HoatTinh.comHoạt Tính
Tra cứu một chất lạ trên nhãn

Chiết xuất trên nhãn thật ra chứa gì: dung môi, tỷ lệ chiết và chiết xuất chuẩn hoá

Chữ "chiết xuất" không cho biết nồng độ. Cách đọc tỷ lệ chiết 10:1, chiết xuất chuẩn hoá 95%, lời "tương đương" và dung môi đi kèm trên nhãn mỹ phẩm, thực phẩm.

Vietnamese pharmacist in a white coat at a quiet Hue pharmacy counter weighing dried turmeric slices on a small brass scale, glass jars blurred behind, warm light

"Chiết xuất" là phần hoà tan được kéo ra khỏi nguyên liệu (lá, rễ, hạt…) bằng một dung môi như nước, cồn, glycerin hay khí CO2 siêu tới hạn. Bản thân chữ ấy không nói chiết xuất đậm hay loãng, chứa bao nhiêu hoạt chất, dùng dung môi gì. Hai lọ cùng ghi "chiết xuất nghệ" có thể khác nhau hàng chục lần về lượng curcuminoid thực sự.

Bài này giúp bạn đọc ba loại thông tin hay đi kèm chữ chiết xuất: tỷ lệ chiết (10:1, 4:1…), chiết xuất chuẩn hoá (ví dụ "95% curcuminoid"), và lời "tương đương X mg dược liệu". Phần cuối là cách hỏi nhà sản xuất khi nhãn chỉ ghi trống trơn "chiết xuất".

Chiết xuất được làm ra như thế nào

Hình dung bạn ngâm lá trà trong nước nóng: nước kéo ra caffeine, catechin, chất tạo màu, chất thơm, còn bã lá ở lại. Chiết xuất công nghiệp là phiên bản có kiểm soát của việc ấy. Nguyên liệu được làm khô, nghiền, ngâm hoặc cho dung môi chảy qua, sau đó lọc bỏ bã, cô đặc, có khi sấy thành bột. Mỗi dung môi kéo ra một nhóm chất khác nhau: nước giỏi với chất phân cực như đường, một số polyphenol; cồn và hỗn hợp cồn – nước kéo ra được dải rộng hơn; dầu hoặc CO2 siêu tới hạn hợp với chất béo, sắc tố tan trong dầu, tinh dầu.

Vì vậy "chiết xuất rễ cam thảo bằng nước" và "chiết xuất rễ cam thảo bằng cồn" có thể có hồ sơ hoạt chất khác nhau dù cùng cây, cùng bộ phận. Nhà sản xuất nghiêm túc ghi dung môi trong hồ sơ kỹ thuật; trên bảng thành phần mỹ phẩm, dung môi còn lại trong sản phẩm thường được liệt kê riêng — nước, glycerin, butylene glycol, cồn.

Sau khi chiết, phần dung môi dùng trong quá trình (như hexan với một số dầu, hay cồn) phải được loại tới mức cho phép. Dư lượng dung môi là một trong các chỉ tiêu kiểm nghiệm; người tiêu dùng không tự kiểm được, nên đây là một lý do để chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ và hồ sơ công bố hợp lệ.

Ba cách ghi lượng chiết xuất và ý nghĩa của từng cách

Trên thực phẩm bổ sung thảo dược, bạn sẽ gặp một trong ba cách ghi sau, hoặc kết hợp. Mỗi cách trả lời một câu hỏi khác nhau:

Cách ghi trên nhãnNó nói gìNó không nói gì
"Chiết xuất X 10:1, 100 mg"Khoảng 10 phần dược liệu cho ra 1 phần chiết xuất (tỷ lệ dược liệu – chiết xuất); viên chứa 100 mg chiết xuấtKhông nói chiết xuất chứa bao nhiêu hoạt chất; dung môi khác nhau cho kết quả khác nhau dù cùng tỷ lệ
"Chiết xuất X chuẩn hoá 95% chất A, 500 mg"Mỗi viên có khoảng 475 mg chất A (500 × 95%); chất A là chất chỉ điểm được đoKhông nói các chất khác trong cây còn lại bao nhiêu; chất A không nhất thiết là chất duy nhất có tác dụng
"Tương đương 1.000 mg dược liệu khô"Lượng chiết xuất được làm ra từ khoảng 1.000 mg dược liệuKhông có nghĩa viên chứa 1.000 mg dược liệu; con số lớn chủ yếu do phép nhân với tỷ lệ chiết
Chỉ ghi "chiết xuất X, 300 mg"Có 300 mg một thứ gọi là chiết xuất XGần như không nói gì về độ đậm, dung môi hay hàm lượng hoạt chất

Phép tính trong bảng là ví dụ giả định để minh hoạ cách đọc, không phải gợi ý lượng dùng. Lượng dùng của thực phẩm bổ sung theo hướng dẫn trên nhãn đã công bố và ý kiến của bác sĩ, dược sĩ, đặc biệt với người đang dùng thuốc.

Chiết xuất chuẩn hoá và chất chỉ điểm

Chuẩn hoá nghĩa là điều chỉnh để một chất đo được đạt mức cố định. Cây trồng mỗi vụ, mỗi vùng cho hàm lượng hoạt chất khác nhau. Chuẩn hoá giúp từng lô chiết xuất có cùng hàm lượng chất chỉ điểm, nên lô này giống lô kia.

Chất chỉ điểm là chất được chọn để đo, không nhất thiết là "chất tác dụng". Với nghệ thường là nhóm curcuminoid; với trà xanh là polyphenol hoặc riêng EGCG; với cây kế sữa là silymarin. Có loại cây mà giới khoa học chưa thống nhất chất nào chịu trách nhiệm chính, nên chọn chất chỉ điểm là chọn thứ đo được ổn định.

Con số chuẩn hoá cao chưa chắc tốt hơn. Chiết xuất đã tinh chế lên 95% một nhóm chất thì gần như mất các thành phần khác của cây. Có trường hợp người ta muốn đúng như vậy, có trường hợp bằng chứng lại dựa trên chiết xuất toàn phần ở mức chuẩn hoá thấp hơn. Muốn so, bạn phải so với loại chiết xuất được dùng trong nghiên cứu.

Chất chỉ điểm phải đo bằng phương pháp phù hợp. Cùng một mẫu, phương pháp đo đơn giản và phương pháp sắc ký có thể cho số khác nhau. Hồ sơ kỹ thuật tốt sẽ ghi phương pháp; nhãn bán lẻ thì hiếm khi.

Chiết xuất chuẩn hoá vẫn không phải thuốc. Thực phẩm bổ sung không được công bố hay quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Nếu bạn đang điều trị một bệnh, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng thêm chiết xuất thảo dược, vì nhiều loại có thể tương tác với thuốc.

Chiết xuất trong mỹ phẩm: thứ hiếm khi được ghi nồng độ

Mỹ phẩm hiếm khi ghi phần trăm của chiết xuất thực vật, và quy định cũng không bắt buộc, trừ các chất thuộc danh mục hạn chế. Bạn chỉ có hai manh mối: vị trí của chiết xuất trong bảng thành phần, và những thành phần đi kèm. Nếu chiết xuất đứng sau chất bảo quản, sau hương liệu — vốn thường dùng ở mức dưới 1% — thì nhiều khả năng lượng chiết xuất cũng rất nhỏ.

Nguyên liệu chiết xuất bán cho nhà sản xuất mỹ phẩm thường là dung dịch, ví dụ phần chất khô từ cây hoà trong nước và butylene glycol. Khi nhà sản xuất ghi "chứa 5% chiết xuất rau má", con số ấy có thể là 5% dung dịch nguyên liệu, trong đó phần chất khô từ cây chỉ là một phần nhỏ. Không phải nhà sản xuất nào cũng nói rõ là phần trăm dung dịch hay phần trăm chất khô; nếu bạn quan tâm, đó là câu hỏi đáng gửi cho bộ phận chăm sóc khách hàng.

Điều này không có nghĩa là chiết xuất trong mỹ phẩm vô nghĩa. Nhiều hợp chất thực vật có tác dụng chống oxy hoá, làm dịu ở nồng độ thấp. Nhưng nó giải thích vì sao hai sản phẩm cùng quảng cáo một loại cây lại cho cảm nhận khác hẳn — và vì sao nên đánh giá cả công thức chứ không chỉ cái tên được in to nhất trên hộp.

Ví dụ giả định: so hai hộp chiết xuất nghệ

Ví dụ giả định: hộp A ghi "chiết xuất nghệ 600 mg mỗi viên", không ghi gì thêm. Hộp B ghi "chiết xuất nghệ chuẩn hoá 95% curcuminoid, 250 mg mỗi viên". Nhìn số miligam, hộp A có vẻ nhiều gấp hơn hai lần. Nhưng hộp B cho bạn biết mỗi viên có khoảng 237 mg curcuminoid (250 × 95%), còn hộp A thì không cho biết gì. Nếu chiết xuất của hộp A chỉ chứa vài phần trăm curcuminoid, lượng curcuminoid mỗi viên có thể chỉ vài chục miligam.

Giả sử hộp C ghi thêm "tương đương 6.000 mg củ nghệ khô" bên cạnh 300 mg chiết xuất tỷ lệ 20:1. Phép tính 300 × 20 = 6.000 đúng, nhưng nó chỉ nói về lượng củ đã dùng để làm ra chiết xuất. Bột củ nghệ khô thường chỉ có vài phần trăm curcuminoid, nên "6.000 mg củ" cũng không cho bạn biết viên có bao nhiêu curcuminoid nếu không có thêm con số chuẩn hoá.

Bài học của phép so này là phải đặt mọi hộp về cùng một thước đo: lượng chất chỉ điểm mỗi viên. Nếu một hộp không cho đủ thông tin để quy về thước đo ấy, bạn không so được — và đó là điểm trừ của hộp đó, không phải của bạn. Còn câu hỏi "nên uống bao nhiêu curcuminoid" thì không nằm trong phép đọc nhãn; đó là việc của bác sĩ, dược sĩ, nhất là khi bạn đang dùng thuốc chống đông hay có bệnh về túi mật.

Câu nên hỏi khi nhãn chỉ ghi chữ "chiết xuất"

Khi bạn cần thông tin kỹ hơn — vì đang so hai sản phẩm, vì có bệnh nền, vì muốn biết sản phẩm có giống loại được nghiên cứu không — đây là những câu hợp lý để hỏi nhà phân phối hoặc nhà sản xuất:

  • Chiết xuất từ loài nào (tên Latin đầy đủ) và bộ phận nào của cây?
  • Dung môi chiết là gì: nước, cồn, hỗn hợp, hay CO2 siêu tới hạn?
  • Tỷ lệ dược liệu – chiết xuất là bao nhiêu, và đã chuẩn hoá theo chất chỉ điểm nào, ở mức nào?
  • Phần trăm hoặc miligam ghi trên nhãn là của dung dịch nguyên liệu hay của chất khô?
  • Có phiếu kiểm nghiệm cho lô sản phẩm không — đặc biệt các chỉ tiêu kim loại nặng, vi sinh, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật?
  • Sản phẩm đã công bố với cơ quan quản lý ở Việt Nam chưa, số công bố là gì?

Không phải nơi nào cũng trả lời đủ, và đó cũng là một thông tin. Một nhà sản xuất nói rõ được nguồn gốc, dung môi và chuẩn hoá thường cũng là nơi kiểm soát chất lượng tốt hơn.

Những lời quảng cáo cần đọc chậm lại

"Chiết xuất nguyên chất 100%": chiết xuất luôn là sản phẩm qua chế biến, và "100%" có thể chỉ có nghĩa là không pha thêm tá dược vào bột chiết xuất. Nó không nói gì về độ đậm. "Chiết xuất gấp 20 lần": thường là tỷ lệ 20:1, nghĩa là cần nhiều dược liệu hơn để làm ra một lượng chiết xuất, nhưng như đã nói, tỷ lệ cao không bảo đảm hàm lượng hoạt chất cao — còn tuỳ dung môi và quy trình.

"Mỗi viên tương đương 10 gam nghệ tươi": phép quy đổi từ chiết xuất về dược liệu tươi nhân thêm cả phần nước trong củ tươi, nên con số càng to hơn. Lời quy đổi này hợp lệ về số học nhưng dễ khiến người đọc nghĩ mình đang ăn rất nhiều nghệ.

"Chiết xuất từ thiên nhiên nên an toàn tuyệt đối": nhiều chất độc mạnh cũng có nguồn gốc thực vật, và chiết xuất đậm đặc có thể gây tác dụng không mong muốn mà món ăn thông thường không gây. Một số chiết xuất trà xanh liều cao đã được các cơ quan an toàn thực phẩm xem xét về ảnh hưởng tới gan. Với thực phẩm bổ sung, đọc kỹ cảnh báo trên nhãn, và hỏi bác sĩ nếu bạn mang thai, cho con bú, có bệnh gan, thận hoặc đang dùng thuốc.

Câu hỏi thường gặp

Chiết xuất dạng lỏng và dạng bột cái nào tốt hơn?

Không có cái nào tốt hơn tuyệt đối. Dạng lỏng thường chứa dung môi như cồn, glycerin; dạng bột đã sấy khô, có khi kèm chất mang như maltodextrin. Điều quan trọng là hàm lượng hoạt chất, dung môi và chất lượng kiểm nghiệm, không phải trạng thái.

Tỷ lệ 10:1 và chuẩn hoá 10% có giống nhau không?

Không. Tỷ lệ 10:1 nói về lượng dược liệu dùng để làm ra chiết xuất. Chuẩn hoá 10% nói chiết xuất chứa 10% một chất chỉ điểm. Một chiết xuất có thể ghi cả hai, chỉ một, hoặc không ghi cái nào.

Vì sao có sản phẩm ghi nhiều miligam chiết xuất mà vẫn rẻ hơn sản phẩm ít miligam?

Vì miligam chiết xuất chưa chuẩn hoá có thể rất loãng. Một viên có 500 mg chiết xuất thô có thể chứa ít hoạt chất hơn viên 100 mg chiết xuất chuẩn hoá cao. So sánh phải dựa trên cùng một thước đo là lượng chất chỉ điểm.

Chiết xuất trong mỹ phẩm có thể gây kích ứng không?

Có. Chiết xuất thực vật mang theo nhiều hợp chất, trong đó có chất thơm và các chất đã được ghi nhận gây dị ứng ở một số người. Người da nhạy cảm nên thử sản phẩm mới trên vùng nhỏ và hỏi bác sĩ da liễu nếu từng bị phản ứng.

Chiết xuất CO2 siêu tới hạn có gì khác?

Khí CO2 ở áp suất và nhiệt độ cao hoạt động như dung môi, kéo ra chất béo, tinh dầu, sắc tố tan trong dầu, rồi bay hơi hết khi giảm áp nên không để lại dư lượng dung môi. Kết quả hợp với nhóm chất tan trong dầu, không phải mọi hoạt chất.

Làm sao biết thực phẩm bổ sung có đúng hàm lượng như nhãn ghi?

Người tiêu dùng không tự kiểm được. Bạn có thể hỏi phiếu kiểm nghiệm lô sản phẩm, kiểm số công bố, ưu tiên nơi bán có nguồn gốc rõ. Cơ quan quản lý cũng có hoạt động hậu kiểm, và phản ánh của người dùng giúp họ phát hiện sản phẩm sai lệch.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138