HoatTinh.comHoạt Tính
Tra cứu một chất lạ trên nhãn

Số CAS là gì: dùng mã số hoá chất để tra đúng một chất có tên lạ

Số CAS là mã định danh duy nhất cho một chất hoá học. Cách đọc ba phần của số, tự kiểm chữ số cuối và dùng nó để tra một chất có quá nhiều tên.

Young Vietnamese woman at a kitchen table in Can Tho holding an amber glass dropper bottle up to window light, laptop beside her with a blank screen, seen from behind

Số CAS là một dãy số gắn cho mỗi chất hoá học đã được ghi nhận, dạng như 7732-18-5 (nước) hay 56-81-5 (glycerin). Một chất có thể mang hàng chục tên: tên thương mại, tên INCI trên mỹ phẩm, tên hoá học dài, tên dịch sang tiếng Việt. Số CAS thì chỉ có một, nên khi bạn gặp một cái tên lạ và muốn chắc mình đang tra đúng chất, đây là chiếc chìa khoá gọn nhất.

Bài này giải thích số CAS do ai cấp, đọc ba phần của nó thế nào, cách tự kiểm một số có bị gõ sai hay không, tìm số ấy ở đâu khi nhãn không in, và những chỗ số CAS không giúp được gì — nhất là khi chất cần tra là một hỗn hợp hay một chiết xuất thực vật.

Số CAS do ai cấp và vì sao một chất chỉ có một số

Số CAS do Chemical Abstracts Service cấp, một bộ phận của Hội Hoá học Hoa Kỳ. Tổ chức này từ nhiều thập niên nay đọc và lập chỉ mục các tài liệu hoá học trên thế giới; mỗi khi một chất mới xuất hiện trong tài liệu, nó được gán một số đăng ký. Số không mang ý nghĩa hoá học nào — nó chỉ là số thứ tự kèm một chữ số kiểm tra — nhưng chính vì không mang ý nghĩa nên nó không phụ thuộc ngôn ngữ, quốc gia hay cách đặt tên.

Điều này quan trọng hơn bạn nghĩ. Vitamin E trên nhãn có thể ghi là tocopherol, tocopheryl acetate, DL-alpha-tocopherol hay "vitamin E acetate". Đó không phải cùng một chất: tocopherol là dạng tự do, tocopheryl acetate là dạng este bền hơn, ít bị oxy hoá trong lọ. Mỗi dạng có số CAS riêng. Ngược lại, glycerin, glycerol và glycerine là ba cách gọi một chất, và cả ba đều dẫn về một số duy nhất.

Vì vậy khi bạn muốn biết hai cái tên có phải một chất hay không, so số CAS nhanh hơn và chắc hơn so tên. Các phòng thí nghiệm, nhà cung cấp nguyên liệu, cơ quan quản lý và phiếu an toàn hoá chất đều dùng số này làm điểm neo chung. Người tiêu dùng ít khi thấy nó trên bao bì, nhưng gần như mọi cơ sở dữ liệu chất đều cho tìm bằng số CAS.

Đọc ba phần của một số CAS

Phần đầu dài từ hai đến bảy chữ số. Đây là phần thứ tự chính. Chất được ghi nhận sớm thường có phần đầu ngắn — nước, ethanol, muối ăn đều chỉ có hai đến bốn chữ số ở phần này. Chất mới đăng ký gần đây có phần đầu dài hơn nhiều. Độ dài không nói chất an toàn hay nguy hiểm, cũng không nói chất tự nhiên hay tổng hợp.

Phần giữa luôn có đúng hai chữ số. Nó nối tiếp phần đầu để làm thành số thứ tự đầy đủ. Khi chép lại, nhiều người bỏ mất số 0 ở phần giữa, ví dụ viết 98-92-0 thành 98-920 — sai như vậy là tra ra chất khác hoặc không ra gì.

Phần cuối chỉ một chữ số, là chữ số kiểm tra. Nó được tính từ các chữ số đứng trước theo một công thức cố định. Nhờ vậy bạn tự kiểm được một số CAS có bị gõ nhầm hay không mà không cần mạng.

Ba phần luôn nối bằng dấu gạch ngang. Viết liền không dấu cũng tra được ở nhiều nơi, nhưng khi chép tay hay chép từ ảnh chụp thì giữ dấu gạch để không nhầm ranh giới các phần.

Số CAS khác số EC. Trên tài liệu châu Âu bạn còn gặp số EC dạng ba nhóm 3-3-1 chữ số, ví dụ 200-xxx-x. Đó là mã của danh mục hoá chất châu Âu, không thay được số CAS và cũng không suy ra được từ nó.

Tự kiểm chữ số cuối trong một phút

Công thức kiểm tra đơn giản, làm bằng tay được. Lấy ví dụ số của nước, 7732-18-5:

  1. Bỏ chữ số kiểm tra ở cuối, chỉ giữ các chữ số còn lại theo thứ tự: 7, 7, 3, 2, 1, 8.
  2. Đi từ phải sang trái, nhân chữ số thứ nhất với 1, thứ hai với 2, thứ ba với 3, cứ thế tăng dần: 8×1, 1×2, 2×3, 3×4, 7×5, 7×6.
  3. Cộng các tích lại: 8 + 2 + 6 + 12 + 35 + 42 = 105.
  4. Lấy chữ số hàng đơn vị của tổng, tức số dư khi chia cho 10: ở đây là 5.
  5. So với chữ số cuối của số CAS. Trùng nhau là số hợp lệ; lệch là có chữ số bị gõ sai ở đâu đó.
  6. Thử lại với glycerin, 56-81-5: các chữ số 5, 6, 8, 1 tính từ phải là 1×1 + 8×2 + 6×3 + 5×4 = 55, chữ số cuối là 5, khớp.

Phép kiểm này chỉ bắt lỗi gõ, không nói số đó thuộc chất nào. Một số hợp lệ vẫn có thể là số của chất khác nếu người chép lấy nhầm dòng. Vì vậy sau khi kiểm, luôn tra ngược số ra tên và so với cái tên bạn đang cầm.

Tìm số CAS ở đâu khi nhãn không in

Bao bì mỹ phẩm và thực phẩm bán lẻ gần như không bao giờ in số CAS; nhãn ghi tên INCI, tên thông dụng hoặc mã phụ gia. Số CAS thường nằm ở các giấy tờ kỹ thuật: phiếu an toàn hoá chất của chất tẩy rửa, nguyên liệu pha chế (mục thành phần, thường là mục 3), phiếu thông số kỹ thuật của nhà cung cấp nguyên liệu, hồ sơ sản phẩm. Với đồ gia dụng như nước tẩy bồn cầu, chất thông cống, nhiều nhà sản xuất có công bố phiếu an toàn; hỏi nơi bán hoặc nhà phân phối là cách hợp lệ để có.

Khi chỉ có tên, bạn làm ngược lại: gõ tên vào một cơ sở dữ liệu hoá chất công khai để lấy số. Kho PubChem của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ cho tìm theo tên thường, tên hoá học, tên đồng nghĩa và trả về số CAS cùng cấu trúc phân tử. Chính Chemical Abstracts Service có một bản tra cứu miễn phí giới hạn cho các chất thông dụng. Với thành phần mỹ phẩm, cơ sở dữ liệu CosIng của Uỷ ban châu Âu ghi tên INCI kèm số CAS và số EC.

Một mẹo nhỏ: khi một tên tra ra nhiều số CAS, hãy đọc kỹ phần mô tả. Thường bạn sẽ thấy một số cho dạng khan, một số cho dạng ngậm nước, một số cho hỗn hợp các đồng phân. Chọn dạng khớp với những gì nhãn hoặc phiếu kỹ thuật ghi; nếu nhãn không nói, ghi nhận rằng bạn chưa biết chính xác dạng nào.

Những trường hợp một tên ứng với nhiều số, hoặc ngược lại

Số CAS gọn gàng với chất tinh khiết. Với muối, đồng phân, hỗn hợp, nó bắt đầu phân nhánh. Bảng dưới gom các trường hợp hay làm người tra bối rối:

Trường hợpChuyện gì xảy raNên làm gì
Acid và muối của nóAscorbic acid (50-81-7) và các muối, dẫn xuất như sodium ascorbate, sodium ascorbyl phosphate mang số khácTra đúng tên trên nhãn, đừng gộp mọi thứ có chữ "ascorbyl" về vitamin C
Dạng khan và dạng ngậm nướcCùng một muối có thể có hai, ba số tuỳ số phân tử nước kèm theoQuan trọng khi tính hàm lượng; với người tiêu dùng thường không đổi bản chất
Đồng phân quang họcDạng D, dạng L và hỗn hợp DL có số riêngVí dụ dạng tự nhiên và tổng hợp của một vitamin có thể khác hoạt tính
Hỗn hợp có tên chungDầu khoáng, sáp, một số chất hoạt động bề mặt là hỗn hợp, có số CAS cho cả hỗn hợpSố không cho biết tỷ lệ từng thành phần trong hỗn hợp
Chiết xuất thực vậtMột chiết xuất có thể mang số CAS chung cho "chiết xuất loài X", bất kể dung môi hay nồng độSố CAS không nói chiết xuất ấy chứa bao nhiêu hoạt chất
Số đã bị thayMột số chất từng có số cũ, sau được gộp hoặc thay bằng số mớiCơ sở dữ liệu tốt sẽ ghi số cũ là "đã thay thế"; dùng số hiện hành

Điểm chung của bảng: số CAS định danh chất, không định danh sản phẩm. Nó không cho bạn biết nồng độ trong lọ kem, độ tinh khiết của nguyên liệu, hay tạp chất đi kèm.

Số CAS không trả lời được những câu nào

Biết số CAS rồi, nhiều người coi như đã hiểu chất. Thực tế số chỉ đưa bạn đến đúng cửa, còn câu trả lời nằm ở tài liệu đằng sau. Có mấy giới hạn cần nhớ:

  • Không nói an toàn hay không. Muối ăn và một chất độc đều có số CAS. Có số chỉ có nghĩa là chất từng được ghi nhận trong tài liệu hoá học.
  • Không nói chất có được phép dùng trong thực phẩm, mỹ phẩm hay không. Việc đó do quy định của từng nước hoặc khối nước, theo từng mục đích dùng, từng nồng độ.
  • Không nói nguồn gốc. Một chất chiết từ cây và cùng chất ấy tổng hợp trong nhà máy có chung số CAS nếu cấu trúc giống hệt nhau. Lời "tự nhiên" trên nhãn không đổi được số.
  • Không nói nồng độ. Cùng một số CAS có thể nằm trong sản phẩm ở mức 0,01% hay 10%; tác dụng và nguy cơ khác hẳn.
  • Không thay được đánh giá của chuyên gia. Thông tin độc tính trên các kho dữ liệu thường là tổng hợp từ nhiều nguồn, có cái áp cho công nhân tiếp xúc nồng độ cao, không áp cho người dùng sản phẩm hoàn chỉnh.

Khi tra để quyết định có dùng một sản phẩm hay không — đặc biệt với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh da hay dị ứng — hãy mang tên chất và số CAS tới hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, họ đọc tài liệu chuyên môn đúng ngữ cảnh hơn.

Một lượt tra hoàn chỉnh, ví dụ giả định

Ví dụ giả định: bạn mua một chai nước lau bếp, trên phiếu an toàn đi kèm có dòng "2-butoxyethanol, 111-76-2, 1–5%". Cái tên lạ, nhưng số CAS cho bạn điểm bám. Đầu tiên kiểm chữ số cuối: các chữ số 1, 1, 1, 7, 6 tính từ phải là 6×1 + 7×2 + 1×3 + 1×4 + 1×5 = 32, chữ số cuối là 2, khớp — số không bị gõ sai.

Tiếp theo, tra số trong một kho dữ liệu công khai để lấy tên đồng nghĩa: bạn sẽ thấy chất này còn được gọi là ethylene glycol monobutyl ether, một dung môi hay gặp trong chất tẩy rửa. Sau đó đọc mục phân loại nguy hại và khuyến cáo sử dụng trên chính phiếu an toàn: thường sẽ có lời dặn tránh dây vào mắt, dùng nơi thoáng khí. Cuối cùng, so với cách nhà bạn đang dùng: có pha loãng không, có xịt trong phòng kín không, có để tầm tay trẻ không.

Bạn thấy đấy, số CAS không tự trả lời câu "có hại không", nhưng nó giúp bạn tìm đúng tài liệu về đúng chất trong ba phút thay vì lạc giữa những trang viết về một chất có tên na ná. Với đồ tẩy rửa, nguyên tắc an toàn cơ bản vẫn đứng trên mọi lượt tra: không trộn hai sản phẩm với nhau, đọc cảnh báo trên chai, và khi có người nuốt phải hay bị bắn vào mắt thì gọi cấp cứu hoặc trung tâm chống độc, mang theo chai sản phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Số CAS có in trên bao bì mỹ phẩm ở Việt Nam không?

Thường là không. Nhãn mỹ phẩm ghi thành phần theo tên INCI, không bắt buộc in số CAS. Bạn tìm số CAS bằng cách tra tên INCI trong một cơ sở dữ liệu thành phần mỹ phẩm công khai, hoặc xem phiếu thông số nguyên liệu nếu nhà sản xuất cung cấp.

Hai sản phẩm cùng số CAS có phải giống hệt nhau không?

Không. Cùng số CAS nghĩa là cùng một chất, nhưng độ tinh khiết, tạp chất đi kèm, nồng độ trong sản phẩm và các thành phần khác có thể khác hẳn. Hai lọ cùng chứa một hoạt chất vẫn có thể cho cảm giác và hiệu quả khác nhau trên da.

Tra số CAS ra nhiều kết quả trái ngược thì tin cái nào?

Ưu tiên đánh giá của cơ quan khoa học hoặc hội đồng chuyên môn có ghi năm, phạm vi và cách dùng cụ thể, hơn là các trang tổng hợp không nguồn. Xem kết luận áp cho đường tiếp xúc nào và nồng độ nào, vì nhiều cảnh báo được viết cho môi trường nhà máy.

Chất tự nhiên có số CAS không?

Có. Chất tinh khiết chiết từ thực vật như caffeine hay menthol có số CAS giống hệt bản tổng hợp nếu cấu trúc trùng nhau. Chiết xuất thô cũng thường có một số CAS chung cho cả chiết xuất, nhưng số ấy không cho biết thành phần bên trong.

Số CAS và mã INS, số E khác nhau thế nào?

Số CAS định danh một chất hoá học trong mọi lĩnh vực. Mã INS và số E là mã của hệ thống phụ gia thực phẩm, gắn với chức năng và tình trạng được phép dùng trong thực phẩm. Một phụ gia vì vậy có cả số CAS lẫn mã INS, nhưng hai mã không thay cho nhau.

Có ứng dụng nào quét nhãn ra số CAS chính xác không?

Một số công cụ có thể đọc chữ trên nhãn và gợi ý tên chất, nhưng kết quả hay nhầm với các tên gần giống hoặc các dạng muối, este khác nhau. Dù dùng công cụ nào, hãy kiểm lại chữ số cuối và tra ngược số ra tên để chắc chắn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138