Mỹ phẩm lưu hành ở Việt Nam chịu quy định hoà hợp của ASEAN, trong đó có các phụ lục liệt kê chất bị cấm, chất chỉ được dùng có điều kiện, và danh mục chất màu, chất bảo quản, chất lọc tia UV được phép. Khi gặp một chất lạ trên nhãn, tra nó trong các phụ lục này cho bạn biết ba điều: chất có bị cấm không, nếu được dùng thì giới hạn nồng độ là bao nhiêu, và có lời cảnh báo bắt buộc nào phải in trên nhãn không.
Bài này giải thích cấu trúc các phụ lục ở mức nguyên lý, cách đọc một dòng trong danh mục hạn chế, và những điều phụ lục không nói. Danh mục được cập nhật định kỳ, nên mọi con số cụ thể bạn cần kiểm ở bản hiện hành do Cục Quản lý Dược công bố.
Quy định ASEAN về mỹ phẩm áp dụng thế nào ở Việt Nam
Các nước ASEAN ký thoả thuận hoà hợp quản lý mỹ phẩm từ năm 2003, kèm theo Hướng dẫn mỹ phẩm ASEAN (ASEAN Cosmetic Directive). Ý tưởng chính là thay vì cấp phép từng sản phẩm trước khi bán, nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu công bố sản phẩm và tự chịu trách nhiệm về an toàn, còn cơ quan quản lý hậu kiểm. Đi cùng là một bộ phụ lục chung về thành phần mà mọi nước thành viên áp dụng.
Ở Việt Nam, quy định quản lý mỹ phẩm của Bộ Y tế đưa các phụ lục này vào áp dụng; Cục Quản lý Dược là đầu mối tiếp nhận phiếu công bố và công bố các cập nhật. Hội đồng Mỹ phẩm ASEAN họp định kỳ để sửa các phụ lục theo dữ liệu khoa học mới, phần lớn tham khảo các đánh giá của châu Âu, nên danh mục ASEAN và danh mục châu Âu khá gần nhau nhưng không giống hệt, và thời điểm áp dụng có thể lệch nhau.
Điều này có nghĩa là khi bạn tra một chất, đừng dừng ở danh mục của châu Âu hay Hoa Kỳ: chúng giúp hiểu bối cảnh, nhưng căn cứ cho sản phẩm bán ở Việt Nam là phụ lục ASEAN theo bản Việt Nam đang áp dụng. Hãy luôn ghi lại ngày của bản bạn đã tra.
Các phụ lục chính và câu hỏi mỗi phụ lục trả lời
Cách đánh số phụ lục theo Hướng dẫn mỹ phẩm ASEAN; khi tra bản tiếng Việt, đối chiếu tên danh mục cho chắc:
| Phụ lục | Nội dung | Câu hỏi nó trả lời |
|---|---|---|
| Phụ lục II | Danh mục chất không được có trong thành phần mỹ phẩm | Chất này có bị cấm hoàn toàn không? |
| Phụ lục III | Danh mục chất chỉ được dùng trong giới hạn và điều kiện nhất định | Được dùng ở loại sản phẩm nào, tối đa bao nhiêu, phải ghi cảnh báo gì? |
| Phụ lục IV | Danh mục chất màu được phép | Chất màu (thường ghi mã CI) này có được dùng không, ở vùng nào trên cơ thể? |
| Phụ lục VI | Danh mục chất bảo quản được phép | Chất bảo quản này có trong danh mục không, giới hạn bao nhiêu? |
| Phụ lục VII | Danh mục chất lọc tia UV được phép | Màng lọc chống nắng này có được dùng không, tối đa bao nhiêu? |
Hai danh mục "được phép" (chất màu, chất bảo quản, chất lọc UV) hoạt động theo nguyên tắc danh sách dương: nếu một chất được dùng với chức năng đó mà không có trong danh sách, thì không được phép. Một chất có thể có mặt trong sản phẩm với chức năng khác — ví dụ một số chất có tính kháng khuẩn được dùng như chất làm ẩm hay chất dưỡng — và lúc đó không bị tính là chất bảo quản. Đây là chỗ nhiều sản phẩm "không chất bảo quản" dựa vào.
Đọc một dòng trong danh mục hạn chế
Tên chất và số tham chiếu. Mỗi dòng có tên chất (thường kèm tên INCI) và số thứ tự trong phụ lục. Tra bằng tên INCI trên nhãn là nhanh nhất; nếu không ra, thử tên hoá học hoặc số CAS.
Phạm vi sử dụng. Cột này nói chất được dùng trong loại sản phẩm nào: sản phẩm rửa trôi hay lưu lại trên da, sản phẩm cho tóc, cho móng, cho răng miệng. Một chất có thể được phép trong dầu gội nhưng không được phép trong kem dưỡng.
Nồng độ tối đa trong sản phẩm hoàn chỉnh. Con số là phần trăm của sản phẩm cuối cùng bạn cầm trên tay, không phải của nguyên liệu. Có khi được tính quy đổi về một dạng nhất định — ví dụ tính theo acid tự do — nên muối hay este của chất có thể có giới hạn tính khác.
Các giới hạn và yêu cầu khác. Ví dụ không dùng cho trẻ dưới ba tuổi, không dùng trong sản phẩm xịt có thể hít phải, chỉ dùng cho chuyên gia. Đây là cột hay bị bỏ qua nhất khi người ta chỉ chú ý con số.
Điều kiện sử dụng và cảnh báo phải in trên nhãn. Nếu cột này có nội dung, sản phẩm chứa chất ấy phải in câu cảnh báo tương ứng. Thiếu câu cảnh báo là dấu hiệu nhãn chưa đúng quy định.
Tra một chất từ nhãn đến phụ lục
Ví dụ giả định: một lọ kem trị gàu nhập khẩu ghi một chất bảo quản lạ ở cuối bảng thành phần. Làm như sau:
- Chép tên INCI đúng chính tả, kể cả tiền tố và hậu tố, vì muối và dạng gốc có thể nằm ở dòng khác nhau.
- Tra trong danh mục chất cấm trước. Nếu có ở đó, sản phẩm không được phép chứa chất ấy, trừ lượng vết không tránh được về mặt kỹ thuật và không gây hại — một ngoại lệ có điều kiện, không phải giấy phép.
- Nếu không bị cấm, tra danh mục chất bảo quản được phép (vì nhãn hoặc chức năng cho thấy đây là chất bảo quản). Ghi lại nồng độ tối đa và điều kiện.
- Tra thêm danh mục hạn chế, vì một số chất xuất hiện ở cả hai nơi với các mục đích khác nhau.
- Đối chiếu với nhãn: loại sản phẩm có khớp phạm vi cho phép không, có câu cảnh báo bắt buộc không. Nồng độ thì nhãn thường không ghi; bạn chỉ kiểm được các điều kiện còn lại.
- Kiểm sản phẩm đã có số tiếp nhận phiếu công bố hợp lệ trên cổng thông tin của cơ quan quản lý hay chưa.
Phần lớn lượt tra kết thúc ở bước ba hoặc bốn với kết quả "được phép, có giới hạn". Điều đó cho bạn yên tâm về mặt pháp lý, nhưng giới hạn cụ thể được tuân thủ hay không thì phụ thuộc trách nhiệm của nhà sản xuất và hoạt động hậu kiểm.
Chất bảo quản và chất lọc UV: hai danh sách được tra nhiều nhất
Trong thực tế, người tiêu dùng tra hai danh sách này thường xuyên hơn cả, vì chất bảo quản và màng lọc chống nắng là hai nhóm hay bị bàn tán. Với chất bảo quản, mỗi dòng cho biết nồng độ tối đa và đôi khi loại sản phẩm bị loại trừ. Ví dụ phenoxyethanol được phép làm chất bảo quản với giới hạn 1% trong sản phẩm hoàn chỉnh; một số chất bảo quản nhóm isothiazolinone thì bị siết dần, chỉ còn được phép trong sản phẩm rửa trôi ở mức rất thấp, sau khi số ca dị ứng tiếp xúc tăng ở châu Âu khoảng giữa thập niên 2010.
Với chất lọc UV, danh mục liệt kê màng lọc được phép kèm nồng độ tối đa cho từng chất. Kem chống nắng thường kết hợp vài màng lọc, mỗi chất dưới giới hạn riêng, để phủ cả dải UVA và UVB. Khi một màng lọc lạ xuất hiện trên kem chống nắng nhập khẩu từ thị trường có danh mục khác, tra danh mục này cho bạn biết nó có được phép ở ASEAN hay không.
Một lưu ý khi đọc: kẽm oxit và titan dioxit có thể xuất hiện ở cả danh mục chất lọc UV lẫn danh mục chất màu, với điều kiện riêng ở mỗi danh mục. Chức năng thực tế trong sản phẩm quyết định danh mục nào áp dụng.
Những chất bị cấm hay gặp trong tin tức
Ở Việt Nam, các đợt thu hồi mỹ phẩm hay liên quan tới một số chất bị cấm xuất hiện trong kem làm trắng không rõ nguồn gốc. Thuỷ ngân và các hợp chất của nó bị cấm trong mỹ phẩm, chỉ trừ một vài hợp chất thuỷ ngân hữu cơ dùng làm chất bảo quản cho sản phẩm vùng mắt ở mức rất thấp theo điều kiện chặt chẽ. Kem trộn chứa thuỷ ngân có thể làm da trắng nhanh lúc đầu, nhưng thuỷ ngân thấm qua da, tích luỹ và gây hại cho thận, hệ thần kinh. Chì và hợp chất của chì cũng nằm trong danh mục cấm.
Một nhóm khác là thuốc: corticoid, kháng sinh, hydroquinone ở nồng độ điều trị… Khi các chất này xuất hiện trong "mỹ phẩm", sản phẩm vi phạm vì chất thuộc diện thuốc phải kê đơn hoặc chịu quản lý dược, không được bán như mỹ phẩm. Corticoid bôi kéo dài không có chỉ định có thể làm mỏng da, giãn mạch, gây mụn. Nếu bạn đã dùng một sản phẩm như vậy và da có vấn đề, hãy gặp bác sĩ da liễu thay vì tự ngưng đột ngột hay chuyển sang sản phẩm khác.
Điểm chung của các trường hợp này: chất bị cấm thường không được ghi trên nhãn. Tra phụ lục chỉ giúp được khi nhãn trung thực. Với sản phẩm không rõ nguồn gốc, nhãn chỉ có tiếng nước ngoài không có nhãn phụ, hoặc hứa hẹn "trắng sau bảy ngày", cách an toàn là không dùng.
Phụ lục không trả lời được những câu nào
Danh mục là công cụ pháp lý, không phải hướng dẫn chọn sản phẩm. Có những điều bạn sẽ không tìm thấy ở đó:
- Sản phẩm của bạn chứa bao nhiêu phần trăm. Nhãn hiếm khi ghi; phụ lục chỉ cho mức tối đa.
- Chất có hiệu quả không. Phụ lục nói về an toàn và điều kiện dùng, không nói chất có làm sáng da, chống lão hoá hay không.
- Chất có hợp với da bạn không. Một chất được phép vẫn có thể gây dị ứng ở một số người; đó là lý do có nhóm chất gây dị ứng hương phải ghi tên riêng.
- Phần lớn thành phần không có tên trong phụ lục. Nước, glycerin, dầu thực vật, chất làm đặc… không nằm trong danh mục nào vì không bị cấm hay hạn chế. Không có tên trong phụ lục không có nghĩa là chất "chưa được kiểm".
- Sản phẩm thật hay giả. Hàng giả có thể in bảng thành phần y hệt hàng thật. Phụ lục không thay được việc mua ở nơi có nguồn gốc rõ.
Với các hoạt chất mạnh như retinoid, acid tẩy da chết nồng độ cao, chất làm sáng, nếu bạn đang mang thai, cho con bú hoặc đang điều trị bệnh da, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng, kể cả khi chất ấy nằm trong giới hạn cho phép.
Câu hỏi thường gặp
Danh mục chất cấm ASEAN có giống danh mục của châu Âu không?
Khá gần nhưng không giống hệt. ASEAN tham khảo nhiều từ đánh giá của châu Âu, sau đó Hội đồng Mỹ phẩm ASEAN quyết định đưa vào với lộ trình riêng. Có chất châu Âu đã siết mà ASEAN áp dụng muộn hơn, hoặc điều kiện chi tiết khác nhau.
Tìm bản phụ lục tiếng Việt mới nhất ở đâu?
Cục Quản lý Dược thuộc Bộ Y tế công bố các văn bản cập nhật danh mục theo quyết định của Hội đồng Mỹ phẩm ASEAN. Bạn tìm trên cổng thông tin của cơ quan này theo tên phụ lục, và để ý ngày hiệu lực cùng thời gian chuyển tiếp cho sản phẩm đã lưu hành.
Sản phẩm vượt nồng độ cho phép thì người dùng có nhận ra không?
Thường là không, vì nhãn không ghi nồng độ và người dùng không tự kiểm nghiệm được. Việc này thuộc trách nhiệm nhà sản xuất và hoạt động kiểm tra của cơ quan quản lý. Bạn có thể theo dõi các thông báo thu hồi và phản ánh khi nghi ngờ.
Lượng vết của chất cấm trong sản phẩm có vi phạm không?
Quy định thường chấp nhận lượng vết không chủ đích, không tránh được về mặt kỹ thuật trong điều kiện sản xuất tốt và không gây hại cho sức khoẻ. Đây là ngoại lệ có điều kiện. Cố ý cho chất cấm vào sản phẩm luôn là vi phạm.
Mỹ phẩm handmade có phải tuân theo các phụ lục này không?
Có. Sản phẩm bán ra thị trường như mỹ phẩm phải tuân theo cùng danh mục thành phần và thủ tục công bố, dù sản xuất nhỏ. Tinh dầu và nguyên liệu thiên nhiên cũng có thể chứa chất thuộc danh mục hạn chế hoặc nhóm gây dị ứng phải ghi nhãn.
Chất không có trong danh mục chất bảo quản thì có được dùng để bảo quản không?
Không, nếu nó được dùng với chức năng chính là bảo quản. Danh mục chất bảo quản là danh sách dương. Một chất ngoài danh sách có thể có mặt với chức năng khác như làm ẩm, và hiệu ứng ức chế vi sinh đi kèm không làm nó trở thành chất bảo quản về mặt pháp lý.