Phần lớn tên chất trên nhãn mỹ phẩm, thực phẩm, đồ tẩy rửa được ghép từ những mảnh có nghĩa: một gốc chính, cộng tiền tố hay hậu tố cho biết chất đã được biến đổi thế nào. Sodium hyaluronate là muối natri của acid hyaluronic; tocopheryl acetate là este của tocopherol với acid acetic; hydrolyzed collagen là collagen đã bị cắt nhỏ bằng phản ứng với nước.
Bạn không cần học hoá để đọc được những mảnh ấy. Bài này gom khoảng hai chục mảnh hay gặp nhất, giải thích mỗi mảnh nói gì về chất, và những chỗ đoán theo tên sẽ sai — để khi gặp một cái tên dài ngoằng, bạn biết nó thuộc họ nào trước khi mở cơ sở dữ liệu ra tra.
Mảnh đứng trước: kim loại, số lượng, biến đổi
Những mảnh dưới đây thường đứng đầu tên. Cột giữa là nghĩa, cột phải là ví dụ có thật trên nhãn:
| Mảnh | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sodium / Natri | Muối natri của một acid | Sodium benzoate (natri benzoat), sodium hyaluronate |
| Potassium / Kali | Muối kali | Potassium sorbate (kali sorbat) |
| Calcium, Magnesium, Zinc | Muối canxi, magie, kẽm | Calcium carbonate, magnesium citrate, zinc gluconate |
| Di-, Tri-, Tetra- | Hai, ba, bốn đơn vị của mảnh đi sau | Disodium EDTA (hai natri), triethanolamine |
| Hydrogenated | Đã cộng thêm hydro, làm chất béo no hơn, đặc hơn, bền hơn | Hydrogenated castor oil, hydrogenated polyisobutene |
| Hydrolyzed | Đã cắt nhỏ bằng phản ứng với nước (thuỷ phân) | Hydrolyzed collagen, hydrolyzed wheat protein |
| PEG-số | Polyethylene glycol, số chỉ độ dài trung bình của chuỗi | PEG-40 hydrogenated castor oil, PEG-100 stearate |
| PPG-số | Polypropylene glycol, họ hàng gần của PEG | PPG-15 stearyl ether |
| Poly- / Polyquaternium-số | Chất nhiều đơn vị lặp; polyquaternium là polymer mang điện dương | Polyquaternium-10 trong dầu xả |
| Cyclo- | Phân tử dạng vòng | Cyclopentasiloxane, cyclohexasiloxane |
| Iso- | Một đồng phân có mạch nhánh | Isopropyl myristate, isohexadecane |
Tiếng Việt Việt hoá các mảnh kim loại khá đều: sodium là natri, potassium là kali, calcium là canxi. Trên nhãn phụ thực phẩm, bạn thường gặp "natri benzoat", "kali sorbat"; trên mỹ phẩm, tên tiếng Anh theo INCI thường được giữ nguyên. Hai cách ghi chỉ cùng một chất.
Mảnh đứng sau: chất ấy thuộc họ nào
-ate thường là muối hoặc este. Nếu đứng trước nó là một kim loại (sodium benzoate), đó là muối. Nếu đứng trước là một gốc kiểu -yl (cetyl palmitate, tocopheryl acetate), đó là este — sản phẩm của acid kết hợp với một rượu. Este thường bền hơn dạng gốc, dễ đưa vào công thức hơn.
-yl là phần gốc gắn vào chất khác. Cetyl, stearyl, ethylhexyl, tocopheryl, retinyl, ascorbyl. Thấy ascorbyl là biết có liên quan đến acid ascorbic (vitamin C); thấy retinyl là liên quan đến retinol. Nhưng liên quan không có nghĩa là giống hệt: retinyl palmitate cần chuyển đổi trong da mới thành dạng có hoạt tính, và hiệu quả khác retinol.
-ol thường là một loại rượu, nhưng không phải loại làm khô da. Cetyl alcohol, cetearyl alcohol, stearyl alcohol là cồn béo, sáp mềm giúp kem đặc và mịn. Glycerol, panthenol, tocopherol, bisabolol cũng có đuôi -ol theo nghĩa hoá học. Cồn có thể làm khô da khi dùng nhiều là ethanol, thường ghi Alcohol hoặc Alcohol Denat.
-eth-số chỉ chất đã gắn thêm chuỗi ethylene oxide. Laureth-7, ceteareth-20, sodium laureth sulfate. Số càng lớn chuỗi càng dài, chất càng ưa nước. Đây là cách làm chất hoạt động bề mặt dịu hơn hoặc nhũ hoá tốt hơn; quy trình này cần kiểm soát tạp chất 1,4-dioxane ở mức thấp.
-ide thường là hợp chất đơn giản của một nguyên tố. Sodium chloride (muối ăn), zinc oxide, titanium dioxide, magnesium hydroxide. Tên ngắn, công thức gọn.
-amide, -amine là họ chứa nitơ. Niacinamide là dạng amide của niacin (vitamin B3); cocamide DEA, cocamidopropyl betaine là chất làm sạch, tạo bọt; triethanolamine là chất điều chỉnh độ pH.
-cone, -siloxane là silicone. Dimethicone, amodimethicone, cyclopentasiloxane, trisiloxane. Thấy đuôi này là biết thành phần thuộc họ silicone, tạo cảm giác trơn mượt.
Tách một tên dài thành từng mảnh
Ví dụ giả định: bạn gặp "PEG-40 Hydrogenated Castor Oil" trong một chai nước tẩy trang. Làm như sau:
- Tìm gốc chính có nghĩa quen: "Castor Oil" là dầu thầu dầu.
- Đọc mảnh biến đổi gần gốc nhất: "Hydrogenated" — dầu thầu dầu đã được cộng hydro, thành chất béo bão hoà, đặc hơn.
- Đọc mảnh ngoài cùng: "PEG-40" — gắn thêm chuỗi polyethylene glycol dài trung bình khoảng 40 đơn vị, làm phân tử ưa nước.
- Ghép lại: đây là một chất làm từ dầu thầu dầu, được biến đổi để vừa ưa dầu vừa ưa nước — tức chất nhũ hoá hoặc chất hoà tan, thường dùng để hoà tinh dầu, hương liệu vào nước.
- Kiểm đoán bằng cách tra tên INCI trong cơ sở dữ liệu thành phần: chức năng được khai báo đúng là nhũ hoá, hoà tan. Đoán theo tên đã đi đúng hướng.
Cách tách này đặc biệt hữu ích với chất hoạt động bề mặt và chất nhũ hoá, vốn có tên dài nhất trong bảng thành phần. Sau vài lần, bạn nhìn "Sodium Cocoyl Glutamate" là đọc ngay: muối natri, gốc acid béo từ dừa, gắn với acid amin glutamic — một chất làm sạch dịu.
Mảnh "hydrolyzed" và "hydrogenated": đừng đọc lẫn
Hai từ này chỉ khác vài chữ cái nhưng mô tả hai quá trình khác hẳn. Hydrolyzed (thuỷ phân) là dùng nước, thường kèm enzyme hoặc acid, để cắt một phân tử lớn thành mảnh nhỏ. Protein thuỷ phân là protein đã bị cắt thành chuỗi ngắn hơn hoặc thành acid amin, dễ tan hơn, có thể bám lên tóc hoặc da. Collagen thuỷ phân trong thực phẩm bổ sung cũng vậy: không còn là sợi collagen nguyên vẹn mà là các đoạn peptide.
Hydrogenated (hydro hoá) là cộng thêm nguyên tử hydro vào các liên kết đôi trong phân tử chất béo, làm dầu lỏng thành chất béo đặc hơn, ít bị ôi hơn. Trong thực phẩm, hydro hoá một phần từng là nguồn chính của chất béo chuyển hoá (trans), nên nhiều nước đã hạn chế hoặc cấm dầu hydro hoá một phần; dầu hydro hoá hoàn toàn thì gần như không tạo chất béo trans theo cách đó. Với mỹ phẩm, mảnh hydrogenated chủ yếu nói về độ đặc và độ bền của nguyên liệu.
Với người có dị ứng, "hydrolyzed" đáng để ý hơn: protein thuỷ phân vẫn có thể mang những đoạn gây dị ứng của protein gốc. Protein lúa mì thuỷ phân, protein đậu nành thuỷ phân, protein sữa thuỷ phân — nếu bạn dị ứng lúa mì, đậu nành, sữa, hãy đọc kỹ và hỏi bác sĩ khi không chắc.
Các mảnh ấy trên nhãn thực phẩm tiếng Việt
Trên bao bì thực phẩm, nhất là nhãn phụ hàng nhập khẩu, các mảnh tiếng Anh được Việt hoá theo cách khá ổn định. "Natri", "kali", "canxi", "magie", "kẽm", "sắt" đứng đầu tên là muối của kim loại tương ứng; đuôi "-at" (benzoat, sorbat, citrat, lactat, phosphat) tương ứng với "-ate"; đuôi "-it" (natri nitrit, natri sulfit) tương ứng với "-ite" — muối của một acid chứa ít oxy hơn, khác hẳn "-at": natri nitrit và natri nitrat là hai chất khác nhau.
Những tên như "mono- và diglycerid của acid béo", "este của acid béo với sucrose", "tinh bột biến tính" là tên nhóm, ghép từ đúng các mảnh ở trên. "Glycerid" là phần glycerol gắn với acid béo; "mono-", "di-" cho biết một hay hai acid béo; "este" cho biết kiểu liên kết. Đọc được như vậy, bạn hiểu ngay đây là chất nhũ hoá làm từ chất béo, chứ không phải một thứ hoá chất xa lạ.
Một lưu ý: tên Việt hoá đôi khi không thống nhất giữa các nhãn — "axit" hay "acid", "xitric" hay "citric", "photphat" hay "phosphat". Đó chỉ là khác cách phiên âm. Khi không chắc hai tên có phải một chất, hãy tra mã INS đi kèm hoặc quy về tên tiếng Anh để so.
Những chỗ đoán theo tên dễ sai
Quy luật đặt tên giúp nhiều, nhưng có ngoại lệ đủ để bạn luôn kiểm lại bằng tra cứu thay vì kết luận ngay:
- Tên thương mại và tên truyền thống không theo quy luật. Urea, glycerin, menthol, caffeine, allantoin là tên lịch sử, không tách mảnh được.
- Cùng gốc khác hẳn tác dụng. Sodium lauryl sulfate và sodium laureth sulfate khác nhau một mảnh "eth" nhưng mức độ gây kích ứng da khác nhau rõ rệt ở cùng nồng độ; sodium C14-16 olefin sulfonate là sulfonate chứ không phải sulfate, dù sản phẩm ghi "không sulfate" vẫn có thể chứa nó.
- Một con số không phải nồng độ. PEG-40, laureth-7, polysorbate 20, polyquaternium-10 — các số này là độ dài chuỗi hoặc số thứ tự đăng ký, không phải phần trăm trong sản phẩm.
- Đuôi -ol không có nghĩa là cồn khô. Như đã nói, cồn béo dưỡng da và glycerol đều có đuôi này.
- Có chữ vitamin không có nghĩa là hoạt tính như vitamin. Dẫn xuất như ascorbyl palmitate, tocopheryl acetate, retinyl palmitate có đặc tính, độ bền, khả năng thấm khác dạng gốc.
- Tên viết tắt chồng chéo. MEA, DEA, TEA, EDTA, BHT, BHA là viết tắt hoá học; BHA trong mỹ phẩm chăm da thường chỉ acid salicylic (beta hydroxy acid) nhưng BHA trong thực phẩm là chất chống oxy hoá butylated hydroxyanisole — hai chất khác hẳn.
Từ đoán sang tra: bước nên làm tiếp
Đoán theo mảnh cho bạn họ của chất và vai trò có thể có. Bước tiếp theo là xác nhận: tra tên đầy đủ trong cơ sở dữ liệu thành phần mỹ phẩm của Uỷ ban châu Âu (CosIng) để xem chức năng được khai báo, hoặc trong kho PubChem để xem cấu trúc và tên đồng nghĩa. Với phụ gia thực phẩm, tra theo mã INS hay tên tiếng Việt trong văn bản quy định phụ gia của Bộ Y tế.
Khi muốn biết an toàn ở mức nào, đừng dừng ở tên. Tìm đánh giá của các hội đồng chuyên môn — với mỹ phẩm có Uỷ ban Khoa học về An toàn Người tiêu dùng của châu Âu và hội đồng Cosmetic Ingredient Review ở Hoa Kỳ; với thực phẩm có JECFA và Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu — và đọc kết luận áp cho nồng độ, cách dùng nào.
Cuối cùng, nếu bạn đang tra vì da hay cơ thể có phản ứng, hãy ghi lại tên đầy đủ của mọi thành phần trong sản phẩm nghi ngờ và mang đến bác sĩ. Danh sách tên chính xác, có cả mảnh tiền tố hậu tố, giúp bác sĩ da liễu khoanh vùng nhanh hơn nhiều so với "loại kem màu xanh mua ở chợ".
Câu hỏi thường gặp
Natri benzoat và sodium benzoate có phải một chất không?
Đúng là một chất. Natri là tên tiếng Việt của sodium, benzoat là tên Việt hoá của benzoate. Nhãn thực phẩm ở Việt Nam thường dùng tên tiếng Việt hoặc mã INS 211, nhãn mỹ phẩm dùng tên INCI tiếng Anh.
PEG trong mỹ phẩm có đáng lo không?
PEG là nhóm chất được dùng rộng rãi và đã được các hội đồng chuyên môn đánh giá ở nồng độ dùng trong mỹ phẩm. Mối quan tâm chính là tạp chất từ quá trình sản xuất, được kiểm soát bằng tiêu chuẩn nguyên liệu, và việc thoa lên da tổn thương diện rộng. Người có da tổn thương nên hỏi bác sĩ.
Thấy chữ hydrogenated trên bánh kẹo có phải là chất béo trans không?
Không hẳn. Dầu hydro hoá một phần là nguồn chất béo trans chính; dầu hydro hoá hoàn toàn thì gần như không. Nhãn thường không phân biệt rõ, nên hãy xem thêm dòng chất béo trans trong bảng dinh dưỡng nếu có.
Tên có chữ coco có phải dầu dừa không?
Thường không còn là dầu dừa. Các mảnh coco, cocoyl, cocamide cho biết phần acid béo lấy từ dầu dừa, nhưng chất cuối cùng đã được biến đổi thành chất làm sạch, chất nhũ hoá hoặc este. Người dị ứng dừa nên hỏi bác sĩ vì phản ứng chéo không đồng đều.
Vì sao một chất lại có cả tên tiếng Anh, tên Việt hoá và mã số?
Mỗi hệ thống phục vụ một mục đích: tên INCI cho mỹ phẩm, mã INS cho phụ gia thực phẩm, tên hoá học cho giới chuyên môn, tên Việt hoá cho nhãn trong nước. Muốn nối các tên với nhau một cách chắc chắn, dùng số CAS làm điểm neo.
Đọc được tên rồi có cần tra thêm không?
Có, nếu bạn cần biết nhiều hơn vai trò của chất. Tên cho biết họ và cấu trúc gần đúng, nhưng không cho biết nồng độ, độ tinh khiết hay kết luận an toàn. Những thông tin đó nằm trong cơ sở dữ liệu và đánh giá của cơ quan chuyên môn.