Mã CI (Colour Index) là số định danh của một chất tạo màu, gồm năm chữ số, ví dụ CI 77891 là titan dioxit (màu trắng), CI 77491 là oxit sắt đỏ, CI 19140 là tartrazin (màu vàng). Trên bảng thành phần mỹ phẩm, chất màu thường được ghi bằng mã này thay vì tên hoá học. Nhìn dải số, bạn đã biết chất màu là khoáng vô cơ, sắc tố tự nhiên hay phẩm màu hữu cơ tổng hợp.
Bài này giúp bạn tra từng mã CI hay gặp trên son, phấn, kem nền, sơn móng; hiểu dòng "có thể chứa (+/-)" ở cuối bảng thành phần; đối chiếu mã CI với mã E của cùng chất trong thực phẩm; và biết những chất màu nào đáng để người da nhạy cảm, người ăn chay để ý.
Mã CI từ đâu ra và vì sao mỹ phẩm dùng nó
Colour Index là danh mục chất màu do hai hội nghề nghiệp ngành nhuộm và màu của Anh và Hoa Kỳ cùng biên soạn từ đầu thế kỷ trước, ban đầu phục vụ ngành dệt, sơn, mực in. Mỗi chất màu có một tên chung và một số định danh. Khi quy định mỹ phẩm ở châu Âu và ASEAN cần một cách gọi thống nhất cho chất màu, số Colour Index được chọn làm tên INCI cho phần lớn chất màu.
Nhờ vậy, một thỏi son bán ở nhiều nước có thể in cùng một bảng thành phần. Ở Hoa Kỳ thì khác: chất màu được gọi theo hệ thống riêng của cơ quan quản lý nước này, như "Red 7", "Yellow 5", và một số nhãn in cả hai cách. Nếu bạn thấy "CI 15850" ở một nhãn và "Red 7 Lake" ở nhãn khác, chúng có thể là cùng một nhóm chất.
Danh mục chất màu được phép trong mỹ phẩm (phụ lục chất màu của quy định ASEAN) liệt kê mã CI kèm điều kiện: có chất dùng được cho mọi sản phẩm, có chất không được dùng quanh mắt, có chất chỉ dùng cho sản phẩm rửa trôi hoặc không tiếp xúc niêm mạc. Đây là lý do một chất màu có trong son tô vẽ hoá trang chưa chắc được phép trong son môi.
Dải số CI và các mã hay gặp nhất
Dải số cho biết họ của chất màu. Các mã trong cột phải là những mã bạn gần như chắc chắn gặp trên đồ trang điểm:
| Dải số | Loại chất màu | Mã hay gặp |
|---|---|---|
| 10000–74999 | Phẩm màu hữu cơ tổng hợp (nhiều chất thuộc nhóm azo nằm ở 11000–39999) | CI 15850 (đỏ), CI 15985 (vàng cam), CI 16035 (đỏ), CI 19140 (vàng), CI 42090 (xanh lam), CI 45410 (đỏ hồng) |
| 75000–75999 | Chất màu hữu cơ có nguồn gốc tự nhiên | CI 75470 (carmine, đỏ từ côn trùng cánh kiến), CI 75130 (beta-carotene) |
| 77000–77999 | Sắc tố vô cơ, khoáng | CI 77891 (titan dioxit, trắng), CI 77491, 77492, 77499 (oxit sắt đỏ, vàng, đen), CI 77947 (kẽm oxit), CI 77019 (mica), CI 77007 (ultramarine, xanh), CI 77510 (xanh Phổ), CI 77742 (tím mangan), CI 77163 (bismuth oxychlorid, ánh ngọc trai) |
Một kem nền điển hình chứa titan dioxit cộng ba oxit sắt — trắng, đỏ, vàng, đen pha với nhau theo tỷ lệ để ra từng tông da. Đó là lý do bạn thấy cụm "CI 77891, CI 77491, CI 77492, CI 77499" lặp lại trên hầu hết hộp kem nền, phấn phủ, che khuyết điểm.
Đối chiếu mã CI với mã E trong thực phẩm
Nhiều phẩm màu dùng chung cho thực phẩm và mỹ phẩm. Khi đó chất có cả mã CI và mã E (hoặc INS). Tra được một mã là tra được mã kia, và đánh giá an toàn cho đường ăn uống có thể tham khảo khi bạn lo son môi bị nuốt phải một phần.
CI 19140 là tartrazin, tức E102. Màu vàng chanh, có trong nước ngọt, bánh kẹo và cũng trong son, nước súc miệng. Đây là một trong những phẩm màu azo mà châu Âu yêu cầu ghi câu cảnh báo về ảnh hưởng tới hoạt động và sự chú ý của trẻ khi dùng trong thực phẩm.
CI 16035 là allura red, tức E129; CI 15985 là sunset yellow, tức E110. Cũng thuộc nhóm phẩm màu azo có câu cảnh báo tương tự trong thực phẩm ở châu Âu. Trong mỹ phẩm, chúng hay xuất hiện ở son dưỡng có màu, nước súc miệng, xà phòng.
CI 42090 là brilliant blue FCF, tức E133. Màu xanh lam của nhiều loại nước súc miệng, gel, dầu gội.
CI 77891 là titan dioxit, từng là E171. Trong mỹ phẩm, titan dioxit vẫn được dùng làm chất màu trắng và chất lọc UV theo các điều kiện riêng. Trong thực phẩm, Liên minh châu Âu đã thôi cho phép E171 từ năm 2022. Hai lĩnh vực, hai đánh giá khác nhau vì đường tiếp xúc khác nhau; với mỹ phẩm, mối quan tâm chính là dạng bột hoặc xịt có thể hít phải.
CI 75470 carmine tương ứng E120. Màu đỏ chiết từ côn trùng cánh kiến đỏ. Người ăn chay hoặc tránh sản phẩm từ động vật thường muốn biết mã này; một số người có ghi nhận dị ứng với carmine.
Dòng "có thể chứa (+/-)" ở cuối bảng thành phần
Trên phấn mắt, son, sơn móng có nhiều màu trong cùng một dòng sản phẩm, bạn hay thấy ở cuối bảng thành phần một cụm như "[+/- CI 77891, CI 77491, CI 15850, CI 42090…]" hoặc "May Contain". Quy định cho phép cách ghi này với sản phẩm trang điểm bán theo bảng màu: nhà sản xuất dùng một nhãn chung cho cả dải màu, liệt kê mọi chất màu có thể có, và từng màu cụ thể chỉ chứa một phần trong số đó.
Hệ quả là bạn không biết chắc thỏi son màu số 3 có CI 15850 hay không chỉ bằng cách đọc dòng "+/-". Nếu bạn đang tránh một chất màu cụ thể vì từng dị ứng, hãy hỏi nhà phân phối thành phần của đúng mã màu, hoặc thử trên vùng da nhỏ trước.
Ngoài ra, chất màu có thể ở dạng "lake" — phẩm màu tan trong nước được gắn lên một chất nền không tan như nhôm hydroxit để thành sắc tố không lem. Nhãn có thể ghi "CI 15850 (Red 7 Lake)" hoặc "Aluminum Lake". Mã CI giữ nguyên, phần "lake" chỉ nói dạng vật lý của chất màu. Với người tiêu dùng, điều này giải thích vì sao son lì giữ màu lâu, không chảy như mực.
Nhũ, kim tuyến và hạt ánh: những thứ không mang mã CI
Không phải mọi thứ tạo hiệu ứng màu trên mặt đều có mã CI. Kim tuyến, nhũ lấp lánh trong phấn mắt, sơn móng, gel tóc thường là những mảnh rất nhỏ của một vật liệu nền phủ màu. Trên bảng thành phần, bạn có thể thấy chúng dưới tên vật liệu nền: polyethylene terephthalate (một loại nhựa), synthetic fluorphlogopite (mica tổng hợp), calcium aluminum borosilicate (thuỷ tinh), kèm theo các mã CI của lớp phủ như titan dioxit, oxit sắt.
Vì vậy khi tra một sản phẩm nhiều ánh, hãy đọc cả phần đầu lẫn phần cuối bảng thành phần: mã CI cho biết màu, còn tên vật liệu nền cho biết hạt ánh làm từ gì. Thông tin này quan trọng nếu bạn quan tâm đến vi nhựa — Liên minh châu Âu từ năm 2023 đã bắt đầu hạn chế vi nhựa cố ý thêm vào sản phẩm, trong đó có kim tuyến nhựa rời, với lộ trình khác nhau cho từng loại sản phẩm.
Một điểm an toàn thực tế: hạt ánh to và sắc dùng cho trang trí, thủ công không dành cho vùng mắt. Sản phẩm dành cho mắt dùng hạt mịn hơn và vật liệu được phép cho vùng này. Nếu hạt ánh rơi vào mắt và gây cộm, đau kéo dài, hãy rửa bằng nước sạch và đi khám thay vì dụi.
Chất màu nào người da nhạy cảm nên để ý
Đa số chất màu trong danh mục được phép dùng an toàn ở điều kiện quy định. Một vài trường hợp đáng biết khi tra:
- Carmine (CI 75470). Có ghi nhận dị ứng, kể cả ở người dị ứng với một số thực phẩm chứa E120. Ngoài ra là vấn đề lựa chọn với người ăn chay.
- Bismuth oxychlorid (CI 77163). Tạo ánh ngọc trai trong phấn khoáng; một số người cảm thấy ngứa hoặc nổi mụn khi dùng, dù không phải ai cũng bị.
- Phẩm màu azo. Hiếm, nhưng có người nhạy cảm; tra mã CI trong dải 11000–39999 để nhận ra nhóm này.
- Thuốc nhuộm tóc. Thuốc nhuộm tóc oxy hoá thường không ghi bằng mã CI mà bằng tên hoá học như p-phenylenediamine, nằm trong danh mục hạn chế với cảnh báo bắt buộc về dị ứng. Đây là nhóm chất cần thử phản ứng trên da theo hướng dẫn trước mỗi lần nhuộm.
- Sản phẩm vùng mắt và môi. Một số chất màu không được dùng quanh mắt hoặc trên môi. Sản phẩm hoá trang, vẽ mặt dùng cho sân khấu, lễ hội có thể chứa chất màu chỉ hợp với vùng da khác; đọc kỹ hướng dẫn và cảnh báo.
Nếu da bạn phản ứng với một sản phẩm trang điểm, hãy giữ bao bì có bảng thành phần và mang đến bác sĩ da liễu. Thử nghiệm áp bì có thể xác định chất gây phản ứng, trong đó chất màu chỉ là một khả năng giữa nhiều thành phần.
Tra một mã CI lạ trong năm bước
Ví dụ giả định: trên một hộp phấn má có mã "CI 77288" mà bạn chưa gặp:
- Nhìn dải số: 77xxx là sắc tố vô cơ, khoáng. Bạn đã biết đây không phải phẩm màu hữu cơ tổng hợp.
- Tra mã trong cơ sở dữ liệu thành phần mỹ phẩm của Uỷ ban châu Âu hoặc danh mục chất màu ASEAN: CI 77288 là crom oxit xanh lục.
- Đọc điều kiện sử dụng trong danh mục chất màu: chất được dùng ở loại sản phẩm nào, có hạn chế vùng mắt, vùng môi không.
- Nếu muốn tìm hiểu thêm, lấy tên hoá học để tra số CAS và đánh giá an toàn liên quan. Lưu ý dạng crom trong sắc tố này khác với các hợp chất crom hoá trị sáu nằm trong danh mục cấm — tên gần nhau nhưng là chất khác.
- So với sản phẩm: phấn má không phải vùng mắt hay môi, nên điều kiện thường khớp. Kết luận: một sắc tố khoáng màu xanh, dùng để chỉnh tông màu.
Bước bốn minh hoạ một điều hay gặp khi tra chất màu: cùng một nguyên tố có thể có dạng vô hại và dạng độc. Đừng kết luận từ tên nguyên tố; hãy tra đúng hợp chất.
Câu hỏi thường gặp
Mỹ phẩm không có mã CI nào có nghĩa là không có chất màu không?
Thường là vậy với sản phẩm trong suốt hay màu trắng tự nhiên của công thức. Nhưng màu cũng có thể đến từ thành phần khác như chiết xuất thực vật, tinh dầu, dầu thực vật có sắc tố. Những thành phần này được ghi bằng tên INCI riêng, không bằng mã CI.
Oxit sắt trong kem nền có gây hại cho da không?
Oxit sắt là sắc tố khoáng được dùng rộng rãi và nằm trong danh mục chất màu được phép không giới hạn vùng sử dụng. Chúng hầu như không thấm qua da lành. Người có phản ứng với kem nền nên xem xét cả các thành phần khác như chất bảo quản, hương liệu.
Vì sao son ghi CI 77491 mà màu lại hồng chứ không đỏ nâu?
Màu cuối cùng là hỗn hợp của nhiều chất màu, có thể kèm titan dioxit làm sáng và phẩm màu hữu cơ cho sắc tươi. Một mã CI chỉ là một thành phần trong bảng phối, không quyết định toàn bộ màu của sản phẩm.
Mica có phải là chất tạo màu không?
Mica, mã CI 77019, là khoáng dạng vảy tạo độ óng ánh và thường làm nền cho các lớp phủ màu như titan dioxit, oxit sắt. Bản thân mica không tạo màu mạnh. Ngoài chuyện thành phần, nguồn khai thác mica từng bị đặt câu hỏi về lao động trẻ em ở một số nơi.
Mã CI có giống nhau trên mỹ phẩm bán ở mọi nước không?
Tên INCI dùng mã CI ở châu Âu, ASEAN và nhiều nơi khác. Ở Hoa Kỳ, chất màu thường gọi theo tên của cơ quan quản lý nước này. Một sản phẩm bán đa quốc gia có thể in cả hai. Còn chất màu nào được phép thì mỗi khu vực có danh mục riêng.
Có nên chọn son không phẩm màu tổng hợp cho trẻ nhỏ chơi hoá trang không?
Với trẻ nhỏ, nên chọn sản phẩm dành riêng cho trẻ, có nguồn gốc rõ, có cảnh báo và hướng dẫn tiếng Việt, dùng ít và tẩy sạch sau khi chơi. Nguồn gốc màu tự nhiên hay tổng hợp ít quan trọng hơn việc sản phẩm có được phép cho vùng môi và cho trẻ hay không.