Với mỹ phẩm và thực phẩm chỉ có chữ Hàn, Nhật hoặc Trung, cách tra một chất là: tìm đúng dòng thành phần, chép nguyên tên chất, rồi quy nó về tên quốc tế — tên INCI với mỹ phẩm, tên hoá học hay mã INS với thực phẩm. Tiếng Hàn và tiếng Nhật thường phiên âm gần như từng âm tiết từ tên tiếng Anh, nên đọc phiên âm là đoán được; tiếng Trung lại dịch theo nghĩa, nên phải tra danh mục đối chiếu.
Bài này dành cho người cầm một hộp kem, một gói bánh mua qua người quen hay sàn thương mại điện tử mà không có nhãn phụ tiếng Việt. Bạn sẽ biết các chữ chỉ "thành phần", "phụ gia", "hạn dùng" trên ba thứ tiếng, cách dùng phiên âm và danh mục để tra từng chất, và những lỗi dịch máy hay gặp. Lưu ý trước: hàng bán lại ở Việt Nam phải có nhãn phụ tiếng Việt; thiếu nhãn phụ là một rủi ro riêng, ngoài chuyện đọc được hay không.
Tìm đúng dòng trên nhãn: các chữ cần nhận ra
Trước khi tra chất, bạn cần biết mình đang đọc dòng nào. Bảng dưới gom những chữ chỉ dẫn hay gặp nhất:
| Thông tin | Tiếng Hàn | Tiếng Nhật | Tiếng Trung |
|---|---|---|---|
| Toàn bộ thành phần (mỹ phẩm) | 전성분 | 全成分 hoặc 成分 | 全成分 hoặc 成分 |
| Nguyên liệu (thực phẩm) | 원재료명 | 原材料名 | 配料 hoặc 配料表 |
| Phụ gia thực phẩm | 식품첨가물 | 添加物 | 食品添加剂 |
| Hoạt chất (sản phẩm có chức năng đặc biệt) | 기능성 (sản phẩm chức năng) | 有効成分 (trên 医薬部外品) | 功效成分 hoặc 有效成分 |
| Hương liệu | 향료 | 香料 | 香精 |
| Hạn dùng | 소비기한 (trước đây 유통기한) | 賞味期限 / 消費期限 | 保质期 kèm 生产日期 |
| Chất gây dị ứng (thực phẩm) | 알레르기 유발물질 | アレルギー物質 hoặc 特定原材料 | 致敏物质 |
Tiếng Trung trên thực phẩm thường không in ngày hết hạn trực tiếp mà in ngày sản xuất (生产日期) và thời hạn bảo quản (保质期, ví dụ 12个月 là 12 tháng); bạn phải tự cộng. Tiếng Nhật phân biệt 賞味期限 (ngon nhất trước ngày, thường cho đồ để lâu) và 消費期限 (dùng trước ngày, cho đồ dễ hỏng). Hàn Quốc đã chuyển từ 유통기한 (hạn bán) sang 소비기한 (hạn dùng) từ năm 2023, nên hàng cũ và hàng mới có thể ghi khác nhau.
Tiếng Hàn và tiếng Nhật: đọc phiên âm là ra tên quốc tế
Mỹ phẩm Hàn ghi thành phần bằng tên tiếng Hàn tương ứng với INCI. Phần lớn là phiên âm: 나이아신아마이드 đọc gần "na-i-a-sin-a-ma-i-đư" là niacinamide; 글리세린 là glycerin; 페녹시에탄올 là phenoxyethanol; 히알루론산 là hyaluronic acid (산 nghĩa là "acid"). Một số chất phổ biến dùng từ thuần: 정제수 là "nước tinh khiết", tức Water.
Tiếng Nhật dùng chữ katakana để phiên âm. ナイアシンアミド là niacinamide, グリセリン là glycerin, フェノキシエタノール là phenoxyethanol. Nước thường ghi bằng chữ Hán 水. Nhật Bản có danh mục tên ghi nhãn mỹ phẩm do hiệp hội ngành mỹ phẩm Nhật biên soạn, đối chiếu tên Nhật với INCI.
Mẹo đọc phiên âm. Nếu không đọc được chữ, bạn có thể dùng công cụ chuyển chữ sang ký tự Latin (romaji với tiếng Nhật, romanization với tiếng Hàn), rồi đọc to: "gu-ri-se-rin", "fe-no-ki-shi-e-ta-no-ru" nghe ra ngay glycerin, phenoxyethanol. Chất có tên dài thì cắt theo từng mảnh như tiền tố, hậu tố trong tiếng Anh.
Chiết xuất thực vật hay dùng tên cây theo tiếng bản địa. Tiếng Hàn 병풀추출물 là chiết xuất rau má (병풀 là rau má, 추출물 là chiết xuất); tiếng Nhật ツボクサエキス cũng là chiết xuất rau má. Chữ 추출물 và エキス (ekisu, từ "extract") là hai chữ nên thuộc.
Sản phẩm 医薬部外品 của Nhật có cách ghi riêng. Đây là nhóm "gần dược phẩm" như kem chống nắng, kem làm trắng, dầu gội trị gàu có hoạt chất được phê duyệt. Hoạt chất (有効成分) thường được ghi tách riêng, và tên thành phần theo hệ thống tên của nhóm này, có khi khác tên trên mỹ phẩm thường. Khi tra, tách phần hoạt chất ra trước.
Tiếng Trung: dịch theo nghĩa nên phải tra danh mục
Tiếng Trung đặt tên chất theo nghĩa chứ không theo âm: niacinamide là 烟酰胺 (yān xiān àn, dịch nghĩa gần như "amide của acid nicotinic"), glycerin là 甘油 ("dầu ngọt"), phenoxyethanol là 苯氧乙醇, hyaluronic acid dạng muối natri là 透明质酸钠. Đọc phiên âm Hán Việt hay pinyin không đưa bạn về tên tiếng Anh như với tiếng Hàn, tiếng Nhật.
Bù lại, cách đặt tên có quy luật giống tiếng Anh: 钠 là natri, 钾 là kali, 钙 là canxi, 锌 là kẽm; 酸 là acid; 醇 là rượu (-ol); 提取物 là chiết xuất; 油 là dầu. Biết vài chữ này, bạn đoán được họ của chất. Để có tên chính xác, cơ quan quản lý dược phẩm Trung Quốc công bố danh mục nguyên liệu mỹ phẩm đã sử dụng, ghi tên tiếng Trung song song với tên INCI; tra chữ Hán trong danh mục đó là cách chắc nhất.
Với thực phẩm, nhãn Trung Quốc thường ghi phụ gia bằng tên tiếng Trung theo tiêu chuẩn quốc gia về sử dụng phụ gia, có khi kèm mã INS. Khi có mã INS, bạn tra mã là đủ. Khi chỉ có chữ, ví dụ 山梨酸钾 (kali sorbat) hay 苯甲酸钠 (natri benzoat), bạn tách chữ: 钾 kali, 钠 natri, 酸 acid — rồi tra cụm chữ trong danh mục để xác nhận.
Một lượt tra từ ảnh chụp đến kết luận
Ví dụ giả định: bạn có một hộp kem dưỡng chỉ có chữ Hàn và muốn biết có chất bảo quản nào bạn từng bị dị ứng không:
- Chụp rõ, thẳng dòng 전성분 dưới ánh sáng đều; chụp thêm mặt hộp có tên sản phẩm, nhà sản xuất, số lô, hạn dùng.
- Dùng công cụ nhận dạng chữ trong ảnh để chuyển đoạn thành phần thành văn bản, rồi so lại từng dòng với ảnh — công cụ hay nhầm các chữ gần giống và cắt sai chỗ ngắt giữa hai chất.
- Tách danh sách theo dấu phẩy, giữ nguyên thứ tự. Với mỗi tên, đọc phiên âm để đoán tên INCI; tên nào không đoán được thì tra trong từ điển thành phần mỹ phẩm do hiệp hội mỹ phẩm Hàn Quốc công bố.
- Đối chiếu tên chất bạn cần tránh với danh sách đã chuyển. Nhớ rằng một chất có thể ghi dưới tên muối, este khác nhau.
- Nếu vẫn còn tên không rõ, đừng đoán bừa; ghi lại nguyên chữ gốc để hỏi dược sĩ, bác sĩ hoặc người bán.
- Cuối cùng kiểm hạn dùng và cách bảo quản. Hàng xách tay hay bị để lâu hoặc chịu nóng trong vận chuyển, điều mà bảng thành phần không cho biết.
Cùng quy trình áp cho tiếng Nhật (thay 전성분 bằng 全成分, từ điển bằng danh mục tên ghi nhãn của Nhật) và tiếng Trung (tra danh mục nguyên liệu mỹ phẩm có tên song ngữ).
Đừng bỏ qua dòng cảnh báo và cách dùng
Khi đã tra xong thành phần, nhiều người dừng lại. Nhưng trên hàng chỉ có chữ nước ngoài, phần dễ bị bỏ sót nhất lại là cảnh báo và hướng dẫn dùng — những thứ nhãn phụ tiếng Việt lẽ ra phải truyền đạt. Tiếng Hàn ghi cảnh báo ở mục 주의사항 và cách dùng ở 사용방법; tiếng Nhật là 使用上の注意 và 使用方法; tiếng Trung là 注意事项 hoặc 警示用语 và 使用方法. Tìm được các chữ này, bạn chụp và dịch riêng đoạn đó.
Nội dung trong mục cảnh báo thường gồm: ngưng dùng khi da có dấu hiệu bất thường, tránh vùng mắt, để xa tầm tay trẻ, không dùng trên da tổn thương, bảo quản tránh nắng. Với sản phẩm có hoạt chất mạnh như acid tẩy da chết, chất làm sáng, kem chống nắng, mục này có thể dặn dùng chống nắng ban ngày, thử trên vùng da nhỏ, hoặc không dùng cùng một số sản phẩm khác.
Với thực phẩm, chỗ cần đọc là cách bảo quản sau khi mở (開封後, 개봉 후, 开封后), lời dặn cho trẻ nhỏ và cảnh báo hóc nghẹn ở thạch, kẹo. Thạch rau câu dạng cốc nhỏ của một số nước từng có cảnh báo rõ về nguy cơ hóc cho trẻ em và người già; với hàng không có nhãn tiếng Việt, những dòng như vậy dễ bị bỏ lỡ nhất. Nếu không dịch được phần cảnh báo, cách an toàn là coi như sản phẩm có cảnh báo và hỏi người bán trước khi dùng cho trẻ.
Lỗi dịch máy hay gặp khi đọc thành phần
Công cụ dịch giúp nhiều, nhưng với tên hoá chất nó hay sai theo những kiểu có thể đoán trước:
- Dịch nghĩa từng chữ của tên Trung. 甘油 bị dịch thành "dầu ngọt", 透明质酸钠 thành "natri chất axit trong suốt". Khi bản dịch nghe như mô tả chứ không như tên chất, hãy quay về chữ gốc và tra danh mục.
- Dịch chữ Hán viết tắt trong tên Nhật theo nghĩa đen. Ví dụ 水添 trong tên chất là viết tắt của "hydro hoá" (cộng hydro), nhưng máy có thể dịch thành "thêm nước" — nghĩa ngược hẳn với thuỷ phân hay hydro hoá. Phiên âm katakana cũng có lúc bị máy hiểu thành một từ thông thường trùng âm.
- Gộp hoặc tách sai chất. Không dấu phẩy rõ, máy nối hai chất liền nhau thành một, hoặc cắt một tên dài làm hai.
- Nhầm hương liệu và tinh dầu. 향료, 香料, 香精 là hương liệu nói chung; tinh dầu thực vật ghi bằng tên cây kèm chữ "dầu". Bản dịch có thể đổi cả hai thành "nước hoa".
- Bỏ mất chữ chỉ dạng. 추출물, エキス, 提取物 (chiết xuất), 오일, オイル, 油 (dầu), 수 hay 水 (nước cất). Mất chữ này là mất thông tin về dạng nguyên liệu.
Khi dùng công cụ dịch, hãy luôn giữ cột chữ gốc bên cạnh bản dịch. Bản dịch là gợi ý để bạn biết tra chữ nào, không phải kết quả cuối.
Thực phẩm xách tay: phụ gia, chất gây dị ứng và nhóm cần cẩn thận
Nhãn thực phẩm Nhật từ khi áp dụng luật ghi nhãn thực phẩm mới thường tách phần phụ gia khỏi nguyên liệu bằng dấu gạch chéo hoặc ghi riêng sau chữ 添加物, nên bạn biết từ đâu là phụ gia. Phụ gia có thể ghi tên chất, hoặc tên nhóm kèm tên chất trong ngoặc, ví dụ "保存料(ソルビン酸K)" — chất bảo quản kali sorbat. Nhãn Hàn và Trung cũng ghi phụ gia bằng tên chất hay tên nhóm; khi gặp tên nhóm không kèm chất, bạn chỉ biết chức năng, không biết chất cụ thể.
Phần chất gây dị ứng quan trọng hơn phần phụ gia. Mỗi nước có danh mục chất gây dị ứng bắt buộc ghi riêng, và danh mục không giống nhau hoàn toàn: các danh mục thường có trứng, sữa, lúa mì, đậu phộng, tôm, cua; Nhật và Hàn còn có những mục riêng theo tập quán ăn uống. Nếu trong nhà có người dị ứng thực phẩm đã được chẩn đoán, hãy học thuộc chữ chỉ chất đó trong cả ba thứ tiếng, vì bạn sẽ đọc nó nhiều lần.
Với thực phẩm cho trẻ nhỏ, sữa công thức, thực phẩm chức năng xách tay, đọc được nhãn chưa đủ: bạn không biết sản phẩm có được phép lưu hành ở Việt Nam, có phù hợp lứa tuổi theo hướng dẫn trong nước, có được bảo quản đúng trong quá trình vận chuyển không. Hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc dược sĩ trước khi dùng cho trẻ, người mang thai và người có bệnh nền.
Câu hỏi thường gặp
Mỹ phẩm Hàn ghi tên thành phần có giống hoàn toàn tên INCI không?
Gần như tương ứng một một, vì tên tiếng Hàn được xây dựng đối chiếu với INCI và phần lớn là phiên âm. Một số chất thông dụng dùng từ thuần Hàn như nước tinh khiết. Từ điển thành phần của hiệp hội mỹ phẩm Hàn Quốc cho bạn bảng đối chiếu chính xác.
Có nên tin bản dịch thành phần do người bán gửi kèm không?
Dùng làm tham khảo, nhưng nên tự đối chiếu với chữ gốc trên bao bì, nhất là khi bạn cần tránh một chất cụ thể. Bản dịch tay có thể bỏ sót, gộp chất hoặc dịch theo cảm tính. Nhãn phụ tiếng Việt hợp lệ là trách nhiệm của đơn vị nhập khẩu, có tên và địa chỉ rõ ràng.
Nhãn tiếng Trung ghi 香精 có phải là tinh dầu không?
Không hẳn. 香精 thường chỉ hương liệu nói chung, có thể là hỗn hợp chất thơm tổng hợp và tự nhiên. Tinh dầu thực vật được ghi bằng tên cây kèm chữ dầu. Với người dị ứng hương, cả hai đều đáng lưu ý.
Làm sao biết hạn dùng khi nhãn Trung Quốc chỉ ghi ngày sản xuất?
Tìm dòng 保质期 cho biết thời hạn, ví dụ 12个月 là mười hai tháng hay 18个月 là mười tám tháng, rồi cộng vào ngày sản xuất ở dòng 生产日期. Ngày thường viết theo thứ tự năm, tháng, ngày. Mỹ phẩm còn có thể có ký hiệu hũ mở nắp cho biết dùng trong bao lâu sau khi mở.
Sản phẩm Nhật ghi 医薬部外品 có phải là thuốc không?
Không phải thuốc, cũng không hẳn là mỹ phẩm thường. Đây là nhóm sản phẩm có hoạt chất được cơ quan quản lý Nhật phê duyệt cho một tác dụng nhất định. Khi về Việt Nam, sản phẩm được quản lý theo quy định của Việt Nam. Nếu bạn đang điều trị bệnh da, hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Hàng xách tay không có nhãn phụ tiếng Việt có vi phạm không?
Hàng hoá nhập khẩu bán ra thị trường Việt Nam phải có nhãn phụ tiếng Việt theo quy định về nhãn hàng hoá. Người mua dùng cá nhân không phải là bên chịu trách nhiệm, nhưng nên biết rằng thiếu nhãn phụ thì cũng thiếu đầu mối chịu trách nhiệm khi sản phẩm có vấn đề.